September 2017

15 September 2017

Муҳиддини Музаффар: «Тангно»- бозгўи рўзгори амиқ

Дар Кохи матбуот нишасти хабарии Муассисаи давлатии «Суғдсинамо» бо намояндагони васоити ахбори оммаи вилоят баргузор гардид. Сараввал директори филмҳои «Суғдсинамо» Осими Орифпур нишастро ифтитоҳ намуда, қайд кард, ки нахустнамоиши филми «Тангно» чанде пеш дар шаҳри Душанбе сурат гирифт ва он дар сатҳи хуб баргузор гардид.

Дар нишасти хабарӣ директори Муассисаи давлатии «Суғдсинамо» Муҳиддини Музаффар, продюсери филмҳо Дилошўб Орифзода ва ҳунармандоне, ки дар филми «Тангно» нақш офариданд, иштирок доштанд. Дар чорабинӣ фаъолияти муассиса мавриди баррасӣ қарор гирифта, рўзноманигорон вобаста ба нақшаҳои минбаъдаи аҳли гуруҳ саволҳо дода, посух гирифтанд.

Мавриди зикр аст, ки филми «Тангно» аз вазнинии ҳаёти писарбачае бо номи Армон қисса мекунад. Падараш бо мақсади ба даст овардани маблағ барои хароҷоти тўйи хатнасури фарзандаш ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафта, дигар барнамегардад. Армону модараш ба таънаҳои ҳамдеҳагонашон бо азму иродаи қавӣ посух мегардонанд. Нақши Армонро дар филми мазкур Муҳаммадшариф Раҳматуллоев бозидааст. Гуфта шуд, ки филми «Тангно» дар ҷанри драма омода гардида, барои наворгирии он бештар аз 450 ҳазор сомонӣ маблағ сарф шудааст. Ба ғайр аз ин, аз ҷониби ҳайати эҷодии Муассисаи давлатии «Суғдсинамо» то ба имрўз филмҳои ҳунарии «Коса», «12 соли интизорӣ», инчунин ду филми ҳуҷҷатии «Духтари Сайҳун» ва «Ман аз Шарқи озодам» ба навор гирифта шудааст.

Дилошўб Орифзода дар суҳбат гуфт, ки филми «Ман аз Шарқи озодам» ҳуҷҷатӣ аст, ки аз ҷониби Муассисаи давлатии «Суғдсинамо» таҳия гардида, дар бораи ҳафт ҷавони фаъоли вилоят қисса мекунад.

Нодир ТУРСУНЗОДА,
«Ҳақиқати Суғд»

Читать далее

14 September 2017

Боздиди Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон аз намоишгоҳи кишоварзӣ, саноатӣ ва ҳунарҳои дастии ноҳияи Дарвоз

Дар доираи сафари корӣ ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Истироҳатгоҳи «Чорчаман»- и ноҳияи Дарвоз намоишгоҳи кишоварзӣ, саноатӣ ва ҳунарҳои дастиро тамошо карданд.

Дар намоишгоҳ намунаи маҳсулоти кишоварзӣ, истеҳсолоти корхонаҳои саноатӣ ва ҳунарҳои дастӣ, ки  расму анъанаҳои мардуми кӯҳистонро таҷассум мекарданд, ба маъраз гузошта шуда буданд. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳунари волои занону бонувони ин ноҳияи дурдасти мамлакатро, ки ба пухтани нонҳои лазиз машғул буданд, шоёни таҳсин хонда, барои омӯзиши нозукиҳои ин ҳунар ба ҷавондухтарон дастуру ҳидоятҳои судманд доданд. Занони соҳибҳунари ноҳияи Дарвоз дар намоишгоҳи кишоварзӣ ҷараёни ба даст овардани равғани маска ва дигар анвои маҳсулоти аз лиҳози экологӣ тозаю босифатро ба намоиш гузошта буданд.

Читать далее

Ифтитоҳи қитъаи роҳи «Шӯрообод-Шоҳон» ва гузоштани санги асос ба бунёди қитъаи «Кӯлоб-Шамсиддин Шоҳин»-и роҳи мошингарди Кӯлоб-Қалъаи Хумб

Дирӯз Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва директори Бонки Исломии Рушд Бандар Ҳамза Ҳаҷҷар бо гузоштани санги асос ба бунёду навсозии қитъаи «Кӯлоб-Шамсиддин Шоҳин»-и роҳи мошингарди «Кӯлоб-Қалъаи Хумб» оғози расмӣ бахшиданд.

Ин қитъаи роҳ 32 километрро ташкил дода, бо харҷи зиёда аз 51 миллион доллар мавриди таҷдиду азнавсозӣ қарор мегирад.

Читать далее

Оғози сафари кории Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ба ноҳияи Шамсиддин Шоҳини вилояти Хатлон

Субҳи рӯзи 13-уми сентябри соли 2017 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо мақсади шиносоӣ бо вазъи зиндагии мардум, ҷараёни корҳои бунёдкориву созандагӣ, ифтитоҳи як қатор иншооти муҳими хоҷагии халқ ва суҳбату мулоқот бо сокинону фаъолон ба ноҳияи Шамсиддин Шоҳини вилояти Хатлон ташриф оваданд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро роҳбарият ва сокинони сарбаланду меҳнатқарини ноҳияи Шамсиддини Шоҳин бо самимияти хосса ва арҷгузорӣ ба хизматҳои шоёни Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба нафъи давлату миллат истиқбол гирифтанд.

Читать далее

Танзими расму ойин – зарурати зиндагӣ

Ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон», ки бо имзои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон  ба тасвиб расидааст, даҳ сол сипарӣ гашт.

Сабаби асосии қабули Қонуни мазкур аз он иборат буд, ки дар охири солҳои 80 ва солҳои 90-уми асри ХХ аксари аносири (элементҳои) расму оин, урфу одат, суннатҳои шариатӣ ва ғайра ба таври манфӣ – хараҷу мараҷ, худнамоишии баъзе ашхос, хароҷотҳои калони маблағӣ табдил ёфтанд ва ба гўё  чун «анъанаҳои нав» ба ҳаёти ҷомеа ҷорӣ гаштанд. Аммо ин гуна аносирҳо ба фарҳанги халқи тоҷик пурра бегона буд, яъне ифодаи анъанаҳои этнофарҳангии миллатамон маҳсуб намегардид. Он на ба новатсия (навоврӣ ба фарҳанги хеш) ва инноватсия ба фарҳангамон, анъанаи халқамон мансуб набуд.  Ин сабабҳо буданд, ки ин Қонун даҳ сол муқаддам бо зарурат ва ногузирии таърихӣ дар печутоби зиндагиамон қабул шуд.

Қонуни мазкур барои дигаргуниҳои куллӣ дар ҳаёти ҷамъиятии замони Истиқлолият шароит ва заминаи хуби зиндагии бофарҳанги моддию маънавӣ фароҳам овард.

Ҳадафи асосии қабули Қонун барқарор, пойдор ва инноватсияи замонавӣ додан ба расму ойин, анъана, маросиму ҷашнҳои қадимаи тоҷик, гум накардан мероси гаронбаҳои маънвии миллатамон аст, ки онро дар ифтитоҳи суханашон 11 июли соли 2017 Асосгузори сулҳу ваҳдти миллӣ – Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пурмўҳтаво маънидод намуданд.

Маднияти халқӣ дар баробари умумиятҳо, дорои тафовутҳо низ мебошад ва сабаби асосии ин махсусиятро соҳиб шудани маданияти миллӣ – ин шароити мухталифи ҳаёту фаъолияти миллатҳо дар вазъи муайяни этникӣ-иҷтимоӣ дар даврони муайяни таърихӣ ба шумор меравад. Маданияти халқ, аз ҷумла тоҷикон, аз маҷмўи унсурҳои фарҳангии муносибатҳои этникӣ дар робита бо вазъи зиндагӣ фароҳам омадааст.

Дар ҳудуди этногенез халқ метвонад қабатҳои гуногуни этникӣ бо тазоҳури маданияти моддию маънавӣ, бахусус бо унсурҳои равшани тафовутҳо вуҷуд дошта  дучор шуда бошад. Дар айни замон маданияти халқӣ вобаста ба шароитҳои муайяни таърихӣ ва табиӣ метавонад хосияти минтақавӣ дошта бошад.

Яке аз бахшҳои таркибии маданияти халқӣ расму ойинҳо - маҷмўи маросимҳо мебошад, ки бо ҳаёти оилавӣ ва ҷамъиятӣ алоқаманд аст. Расму оин дар асоси талабот ва манфиатҳои ҷамъият ва гурўҳҳои муайяни аҳолӣ ба миён меояд. Маънии русумро на аломатҳои зоҳирӣ, балки мазмуни  асосии худи маросимҳо ташкил медиҳад. Муҳитмтарин раванди ойинҳо дар он ифода меёбад, ки онҳо ҳамчун меъёрҳои маънавию ахлоқӣ ва таҷрибаи иҷтимоӣ аз насл ба насл мегузаранд. ҳамин тариқ, ҳадафи ойинҳо ба шаклҳои роиҷи муносибатҳои иҷтимоӣ ҷалб кардани насли наврас ба шумор меояд. Паҷўҳишгарони соҳаи оиншиносӣ дар Осиёи Миёна дуруст қайд мекунанд, ки – расму ойинҳо ин инъикоси ҳақиқати воқеӣ дар шуури инсон на дар шакли оддӣ, балки дар образ ва рамзҳо мебошад, ки дар тасаввурот, никоҳу оила, диди зиндагии одамон дар раванди ташаккули маданияти ин ё он ҷамъият ё халқият ифода меёбад.

Расму ойин яке аз тарафҳои муҳими ҳаёти оила аст. Тўй воқеияти рамзии тавлиди низоми хурди ҷамъиятӣ, яъне оила маҳсуб меёбад.

Махсусияти маданияти суннатии тоҷикон, ба мисли халқҳои дигари кишварҳои мусалмонӣ, аз арзиш ва меъёрҳои дини мубини Ислом маншаъ мегирад, ҳарчанд, ки таъсири он дар ҳамаи қишрҳои иҷтимоӣ баробар намебошад.

Халқҳои гуногуни мусалмон аз рўи расму оин дар шароити этникӣ- иҷтимоии давлатӣ ё кишвари муайян фарқ мекунанд. Чунин тафовут, ки қисман аз давраҳои тоисломии мероси мадании тоҷикон сарчашма мегирад, дар тарзи зиндагӣ дар тўли инкишофи таърихии мамлакатҳо устувор мемонад. Шароитҳои мухталифи таърихи сабаби асосии махсусияти маданияти мардумӣ мегардад.

Расму ойини оилавӣ аз ҷумлаи рукни муҳими маданияти миллӣ ба шумор мервад, ки асолати худро устувор нигоҳ медорад. Мутахассисон маросимҳои муайянеро дар робита ба тавлиди кўдак (гаҳворатўй, гаҳворабандон, номгузорӣ, хатнатўй (чукбурон), инчунин хонадоршавӣ ва вафотро аз шаклҳои асосии расму оини оилавӣ шуморидаанд.

Анъана ва маросимҳо қабл аз ҳама бо фаъолияти меҳнатии мардумон алоқаманд буда, вобаста ба ҳамин махсусияташон онҳо виҷагиҳои тақвимӣ касб кардаанд. Расму оинҳои тақвимӣ бошад ба идҳо марбутанд. Аз қадимулаём идҳо қисмати ҷудонопазири ҳастии ҷамъиятӣ, нахустин шакли маданияти мардумӣ маҳсуб гардида, худи калимаҳои «ид», «ҷашн» маънои фориғ будан аз заҳмат ва зистан дар хушнудиро дорад. Бо ибораи дигар, ид вақти холӣ доштанро ифода намуда, расм ойин бошад, фаъолияти одамонро дар ҷараёни чорабиниҳои муайян инъикос менамояд. Мураккабӣ ва серпаҳлўгии идҳо ҳамчун қисмати ҷудонопазири маданияти исломӣ дар гуногунмазмунии онҳо таҷассум пайдо мекунад.

Ҳолати муҳими дигаре низ вуҷуд дорад, ки бояд ба он ишорат намуд, яъне тадқиқотҳое низ мавҷуданд, ки дар онҳо мафҳуми расму ойин бо одоби муошират (этикет) ҳаммаъно ҳисобида мешавад. Одоби муошират ҳамчунин бо фаъолияти меҳнатии аъзои ҷамъият марбут аст. Аз ин рў муносибати халқҳои Осиёи Миёна нисбат ба шуғли одамон ягона намебошад. Масалан, молпарварон ба деҳқонон таваҷҷўҳ надоштанд. ҳамчунин, тафовути шуғлӣ аз рўи аломатҳои ҷинсӣ ва синнӣ низ вуҷуд дорад. Чунончӣ, касби санъаткорӣ чун анаъна шуғли  боэътибор ҳисобида намешуд. Баракс, мардуми Шарқ шуғли динӣ, маъмурӣ, ҳарбӣ, савдо, ҳунармандӣ, деҳқонӣ, суханварӣ ва амсоли инро касби бошараф мешумориданд.

Қобили зикр аст, ки халқҳои Осиёи Миёна ва Қазоқистон то Инқилоби Октябр дар шароити дур аз индустриакунонӣ, вусъати техникӣ, аз рўи одатҳои анъанвӣ-динӣ ҳаёт ба сар мебурданд.

Ҳамин тавр, мо бо нишон додани расму оинҳо ҳамчун силсилаи муносибатҳои суннатии тоҷикон шурўъ кардем. Нерўи суннатҳои мардумӣ ба дараҷе қавист, ки таомули расмиро ҳатто бошандагони микроноҳияҳо, маҳалаҳои навбунёд, ки сокинонаш аз гўшаву канори кишвар омадаанд, маҳфуз медоранд.

Агар расму ойини тақвимӣ ва меҳнатӣ хосияти муттасилӣ дошта бошад, маросимҳои оилавию авлодӣ аз лиҳози вақту ҳангом ва андоза озоданд. Ағлаби русуми мардумӣ решаҳои қадимаи тоисломӣ дошта, дар баробари ин, дар тўли асрҳои минбаъда ба таҳаввулот дучор омадаанд.

Ҳамин тавр, низоми ягонаи тақвимӣ, миллӣ ва касбию соҳавӣ дар кишварамон ба низоми ягонаи иду ҷашнҳои милливу динӣ ба расмият дароварда шуданд.

Дар рафти суханронӣ Ҷаноби Олӣ қайд намуданд, ки ҳадафи ҷамъ омадан аз байн бурдан ва барҳам додани расму ойинҳои халқӣ ва маросимҳои динӣ нест, балки раҳоии мардуми кишвар аз банди худнамоӣ ва таассуби ҳурофотпарастӣ аст, чунки дар ҷомеа равияҳои мазҳабии дорои хусусияти ифротӣ ибтидо ва вусъат гирифтанд.

Маълум аст, ки вазифаи ҳар як расму ойин, суннат, ҷашну анъана инъикоси фарҳанги моддию  маънавии миллат аст ва он бояд аз унсурҳои бегона тоза бошаду хусусияти хоси мардумиро байни ҷаҳониён дар ин замони ҷаҳонигардида зоҳир намояд.

Рақамҳои оморӣ оиди зиёдшавии ақди никоҳ аллакай дар моҳҳои аввали қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон (дар шаш моҳ аз 23000 то 97000 ва соли 2008 ба 106000 ақди никоҳ зиёд шуд). Баъзе аз рукнҳои расму ойинҳою суннатии мардумию дини дар тўйҳои арўсию домодӣ, хатнасур, таваллуди кўдак, маросимҳои азодорӣ ба монанди номгузорӣ, гаҳворабандон, чиллагурезон, ноншиканон, «ҳа»-гўён, раванди хостгорӣ, либосдўзӣ, тўйбарон, оши занон, маслиҳатошӣ, бехирезкунони тўи писар, маросими бегоҳии охир («се»), «бист», «чил», «сол» ва ғайраҳо баъзеашон дар ин даҳсола қариб аз байн рафтанд, якчантоашон як шуданд ё ин ки инноватсия гардиданд.

Аммо баъзе аз маросиму маъракаҳо то ҳол чун хурофот, зиёдакорӣ ва худнамоишӣ гардида боиси риоя накардани моддаҳои 11, 14-уми Қонуни «Дар бораи танзими анъана ва ҷашну мароимҳо» ва Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба моддаҳои 37, 42, 332, 336, 337 ва 342 ва аз ин лиҳоз ба ин моддаҳо тағйирот ворид карда шуданд.

Дар баромади хеш Асосгузори сулҳу ваҳати миллӣ – Пешвои миллат Президенти кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳамаи ҷабҳа, соҳа ва равандҳои ҳаёти ҷамъиятӣ: хоҷагии қишлоқ, саноат, илм, фарҳанг, иҷтимоиёт таҳлили аналитикию оморӣ ва иқтисодии ҳамаи қишрҳои ҷомеаро бо санад, далел ва рақамҳои оморӣ таҳлил намуда, тағйиротҳои назаррасро дар рушду нумўи мамлакат, то оилаю шахсони алоҳида, хусусан оилаҳои камбизоат инъикос намуданд. Таваҷҷўҳи ҷиддиро зоҳир намуданро баҳри пеши роҳи хурофотпарастӣ, зоҳирпарастиро гирифтан чун вазифаи муқаддаси падару модар, давлат, ҷомеа ва оила вазифагузорӣ намуданд.

М.Файзуллоев,
дотсенти кафедраи археология
ва этнографияи халқи тоҷик

Читать далее

Моҳияти терроризм

Истилоҳи терроризм аз калимаи лотинии «terror» гирифта шуда, маънои тарс ва  даҳшатро доро мебошад. Бо ин калима «ҳаракати зўроваронаи гуногунмақсад, ба монанди гирифтани асирон, таъқибкунии рақибони сиёсӣ, вайрон намудани биноҳои истиқомативу ҳадамотӣ ва куштор маънидод карда мешавад».

Баъзан терроризмро ба чунин фарқиятҳо, яъне индивидуалӣ ва гурўҳӣ тақсим менамоянд. Аввалин маротиба мафҳуми терроризми байналҳалкӣ  солҳои 70 – 90-уми қарни ҶҶ пайдо шудааст. Дар луғатҳо мафҳумҳои «террор» ва «терроризм» ҳаммаъно омадааст. 

Фаъолияти террористон на ҳама вақт бо  куштор вобаста бошад ҳам, дар аксар ҳолат таҷовуз, зўроварӣ ва тарсониданро мавриди истифода қарор медиҳанд. Фарқият танҳо дар мақсади ниҳоӣ дида мешавад. Фаъолияти террористон ба даст даровардани маблағи муфт ва мақсадҳои сиёсӣ, ки метавонад барои барҳам задани сохти конститутсионӣ равона шуда бошад, фаъолияти террористӣ танҳо барои ноил шудан ба мақсад дар амал татбиқ карда мешавад. Дар бисёр ҳолат шахсоне, ки ақидаи террористиро пайгирӣ менамоянд,  ватанпараст, мубориз барои озодӣ ва мухолифин ном мебаранд.

Терроризм бо роҳҳои маҳв сохтан ва ё кўшиши маҳви объектҳои гуногун таҷассум мегардад.  Инҳо маҳв ё нобуд намудани тайёраҳо, биноҳои идоракунӣ, биноҳои истиқоматӣ, киштиҳои баҳрӣ ва дигар иншооти ҳаётан муҳим буда метавонанд. Яке аз роҳҳои ноил шудан  ба мақсад барои террористон ин тарсонидан ва ё муҳити тарсро ба вуҷуд овардан  барои амнияти худ ва хешовандону аҳли табор мебошад.  Нобуд шудани моликияте, ки дар натиҷаи он касе қурбон нашудааст, ҳамчунин терроризм маънидод карда мешавад. Инчунин,  ҷинояте, ки як фард бар зидди фарди дигар ё гурўҳе ва ё бар зидди ҷомеа содир намудааст, терроризм ном мегирад.

Мутахассиси варзидаи америкоӣ оид ба ҳуқуки байналҳалқӣ Ричард Фалк ду мафҳуми терроризми байналҳалқиро баён намудааст: «ҳамагуна намуди таҷовузи сиёсиро, ки сафедшавии зарурии ҳуқуқиву маънавиро надорад ва бевосита аз тарафи кӣ содир карда мешавад, ҳоҳ гурўҳи инқилобӣ бошад ва ё ҳоҳ ҳукуматӣ, терроризм номидан мумкин аст». «Экстремизми сиёсие, ки таҷовузро бевосита бар зидди ҳаёти осудаи мардуми оддӣ равона кардааст, терроризм мебошад». Табиист, ки ин маънидодкуниҳои мафҳум шартӣ буда, на ҳама вақт хусусияти аслии онро дар назар дорад. Аз тарафи дигар депортаменти давлатии ИМА тероризми байналхалқиро чунин маънидод намудааст: «Таҷовузи пешакӣ ба нақша гирифташудае, ки мақсадҳои сиёсиро доро мебошад ва ба сўи нуқтаҳои дар амалиёти ҳарбӣ иштирок намекарда (noncomeatant targets) равона шудааст ва аз тарафи гурўҳҳои субмиллӣ ва ҷосусони давлатҳои хориҷа содир карда мешавад», терроризми байналхалқӣ маҳсуб меёбад.

Имрўз мафҳуми ягонаи терроризми байналхалқӣ чи дар ҳуқуқу қонунгузории миллӣ ва чи дар байналмилалӣ вуҷуд надорад, зеро он ба омилҳои гуногун вобастагӣ дорад, ки дар бобати аз ҷиҳати мантиқӣ муайян намудани он душвориҳоро  пеш меоварад.

Дар адабиёт мафҳумҳои «террор» ва «терроризм» бо мақсади муайян намудани фаъолиятҳои гуногун, ки ба ҳамдигар монанданд ва бар зидди аҳолии осоишта, шахсиятҳои алоҳида, гурўҳи калони мардумон ва ҳатто ба синфҳои муайян равона карда шудааст, истифода мебаранд. Таърихчиён дар бораи намудҳои гуногуни террор ҳарф мезананд, ки инҳо терроризми якобиниҳо, террори сурх, террори сафед, террори фашистӣ ва ғайра мебошад. Рўзноманигорони муосир дар бораи террори чиноӣ, яъне рабурдани тайёраҳо ва гирифтани асирон ҳарф мезананд.

Мафҳуми дуруст ва пурратарини илмии терроризмро олим ва таърихнигори америкоӣ Д. ҳадман дар мақолаи «Терроризм», ки аввалин маротиба соли 1934 чоп шудааст,  дар ҷилди чаҳордаҳуми «Қомуси илмҳои иҷтимоӣ» пешниҳод намудааст. «Терроризм, - менависад ҳадман – мафҳуме мебошад, ки барои баррасии метод ва ё назария, дар асоснокии методӣ, бо воситаи  гурўҳи муташаккил ва ё ҳизб мехоҳад ва ҳаракат менамояд, мақсадҳои эълоннамудаи худашро бо истифодаи систематикии қувва ба даст оварад. Актҳои террористӣ бар зидди инсон ва шаҳрвандон равона шуда, онҳоеро бартараф менамояд, ки ҳамчун шахсият, ҷосусон ва ё намояндагони ҳокимияти сиёсӣ барои расидан ба мақсадҳои ниҳоии  гурўҳи террористон  монеа мешаванд». Бартарияти мулоҳизаронӣ ва хулосабарории ҳадман боз дар он аст, ки ў менависад: «терроризм ҳамчун методи мубориза, ҳамеша кўшиш ба ҳарҷ медиҳад, ки хусусияти ҳукумати вақтиро бо умумияти давлатӣ дар назари ҷамъият бо ҳоҳиши намоиш додани он, ки ҳокимияти қонунии вақтӣ дигар қудрати бартараф  намудани масъалаҳои иҷтимоиро надорад, такон бидиҳад, ва хулосатан на танҳо шаҳрвандон, балки ҳукумати анъанавӣ дигар дар амнияти воқеӣ карор надорад».

Оиди кай пайдо шудани терроризм ақидаи таърихчиён ва сиёсатшиносон  мухталиф мебошад. Бо боварии комил гуфтан мумкин аст, ки дар замони пеш терроризм ба низоми мураккаби такмилёфта мубаддал гашта наметавонист, зеро барои он пешрафти босуръати технологиву информологӣ зарур буд. Дар ҳамин ҷода кашф шудани динамиту дигар воситаҳои ахбороти омма қобилияти ваҳмангезии терроризмро зиёд намуд.

Ҷума Ёқубов,
номзади илмҳои сиёсӣ, дотсенти
кафедраи сиёсатшиносиии ДДҲБСТ

Читать далее

Ташаккулёбии фарҳанги сиёсии ҷавонон ва муаммоҳои он

Тавре маълум аст аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2017 соли ҷавонон эълон карда шуд.

Мақсад аз чунин иқдом баланд бардоштани мақоми ҷавонон дар ҷомеа ва фаъол гардонидани иштироки ҷавонон дар кори бунёди ҷомеаи демократӣ мебошад. Эълон шудани соли 2017 ҳамчун соли ҷавонон давоми мантиқии сиёсати пешгирифтаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти тавонбахшии насли ҷавон мебошад. Яъне аз рўзҳои аввал Президенти кишвар мўҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба масъалаи ҷавонон тавҷҷўҳи хоссаи худро равона намудааст, ки инро мо метавонем ҳам дар суханрониҳои Раиси ҷумҳур ва ҳам дар сиёсати амалии пешгирифта мушоҳида намоем.   

Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 22 декабри соли 2016 омадааст: «Ҷавонон бояд аз ҳама қишрҳои ҷомеа бештар фаъол бошанд, ташаббусҳои созанда пешниҳод намоянд…, амнияти давлат ва шарафу номуси ватандориро ҳимоя карда, худро аз ҳама хавфу хатарҳои номатлуби ҷаҳони муосир эмин нигоҳ доранд…».

Воқеан, чунин таъкиди Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бесабаб нест. Зеро имрӯз 70 фоизи аҳолии кишварро ҷавонон ташкил медиҳанд. Бинобар ин бунёди ҷомеаи демократӣ дар мамлакат аз иштирок ва саҳми ҷавонон вобастагии калон дорад.

Бояд зикр кард, ки ҳукумати Тоҷикистон ба масъалаи ҷавонон ва баланд бардоштани мақоми онҳо дар ҷомеа аҳамият дода, дар ин самт тадбирҳои судманд меандешад. Бо мақсади пурзӯр кардани кор бо ҷавонон дар асоси Фармони Президенти Тоҷикистон соли 1997 кумитаи кор бо ҷавонони назди ҳукумати мамлакат таъсис дода шуда буд.

Ба ғайр аз доир ба ҷавонон якчанд қонунҳо ва барномаҳо қабул гардидаанд, ки онҳо барои баланд бардоштани мақоми онҳо нигаронида шудаанд. Албатта ин ҳама иқдомҳои Ҳукумати кишвар аз ҷониби ҷавонон беҷавоб намондааст.

Ҷавонони тоҷик дар солҳои Истиқлолият дар кори ҳимояи ҳокимияти Конститутсионии мамлакат ва дар мубориза бар муқобили қувваҳои бадхоҳ ва зиддимиллӣ фаъолона иштирок намудаанд.

Дар солҳои барқароршавии сулҳу субот дар мамлакат Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷавононро барои обод кардани Ватан, инкишоф додани иқтисодиёт, фарҳанг ва илм даъват намуд.

Имрӯз дар мамлакат садҳо корхонаҳои саноатӣ фаъолият доранд, ки дар онҳо ҷавонон фаъолона саҳмгузорӣ мекунанд. Ҷавонони кишвар бо завқи баланд ба омўзиши илм ва касбу ихтисосҳои муосир машғуланд. Фаъолияти 39 мактаби олӣ дар кишвар ва ҷалб шудани  170 000 нафар ҷавонон ба таҳсил аз ин далолат медиҳад. Имрӯз Тоҷикистони соҳибистиқлол ба кадрҳои баландихтисос ниёз дорад ва аз ҳисоби ҷавонони таҳсилдида дар оянда ин масъала ҳалли худро хоҳад ёфт.

Бинобар ин дар шароити кунунӣ Ҳукумати ҷумҳурӣ маорифро яке аз соҳаҳои муҳим ва калидӣ ҳисобида сол аз сол маблағгузориро ба он зиёд менамояд.

Дар оянда ҷавонони босаводу соҳибмаърифат метавонанд парчамбардори Тоҷикистони соҳибистиқлол бошанд ва симои кишварро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ намоянд. Равандҳои сиёсии ҷомеа ва мураккабияти муносибатҳо дар сатҳи байналхалқӣ  тақозои онро дорад, ки ҷавонони мо дар рўҳияи худшиносии миллӣ ва ифтихори миллӣ тарбият ёфта, барои манфиатҳои миллати хеш хизмат намоянд. Дарк намудани қадру манзалати миллати хеш ҷавононро барои ҳимоя намудани манфиатҳои миллати хеш ҳидоят менамояд.

Ҷавонони имрӯзаи тоҷик вазифадоранд, ки дар раванди пурталотуми ҷаҳонишавӣ барои ҳимояи манфиатҳои сиёсию-иқтисодӣ ва фарҳангии миллати хеш, ҳамчунин ҳифз намудани якпорчагии Тоҷикистони соҳибистиқлол ба монанди гузаштагонамон ҷаҳду талош намоянд. Зеро рушди давлатдории миллии Тоҷикистон аз ҳамаи ҷавонон рафтору муносибати ҷавобгӯй ба ормонҳои миллатро интизор аст.

Бояд ҷавонон бо кору фаъолияти худ дастовардҳои давлаташонро ғанӣ гардонида, миллати хешро боз ҳам сарбаланд намоянд.

Аммо дар баробари ин имрӯз бархе аз ҷавонон бо корҳои номатлуб машғул гардида, барои худ, падару модар ва ҷомеа ташвишҳои зиёд меоранд.

Дар мафкураи гурӯҳи ҷавонон арзишҳои пулпарастию чизпарастӣ мавқеъ пайдо кардааст ва онро барои худ зарурияти асосӣ меҳисбанд. Чунин мавқею муносибат комилан хато буда, он ҷавононро барои даст задан ба қаллобию қонуншиканӣ оварда мерасонад.

Яке аз муаммоҳо шомил шудани онҳо ба ҳизбу ҳаракатҳои ғайриқонунӣ аст.

Тавре маълум аст, дар ҳудуди мамлакат ба таври ғайриқонунӣ ҷонибдорони «ҳизби Таҳрир», «ҳаракати исломии Туркистон», салафия, ваҳҳобия, аҳмадия, таблиғот ва ғайраҳо пинҳонӣ фаъолият менамоянд.

Ба ғайр аз ин гурӯҳи ҷавонони тоҷик дар ҷангҳои Сурия дар ҳайати ҷангиёни гурўҳи бо ном давлати исломӣ аз рӯзҳои аввал иштирок карда истодаанд. Чунин рафтори ҷавонон хатогии сиёсие мебошад, ки ислоҳу баррасиро талаб мекунад. Зеро ҷавонони бехабар ва ноогоҳ ба симои мусбати кишвар дар арсаи байналмилалӣ таъсири манфии худро расонидаанд. Онҳоро ҳизбу ҳаракатҳои ифротгаро барои мақсадҳои нопоки худ истифода карда истодаанд, ки дар оянда низ барои амнияту суботи кишвари мо хатарзо мебошанд.

Ҷавонони гумроҳшуда, ки дар сафи гурӯҳҳои тундрав ва ифротӣ қарор доранд иддаои онро доранд, ки барои ҳимояи дини Ислом ва ё бунёди давлати исломӣ меҷанганд. Аммо онҳо бехабар аз он ҳастанд, ки симои мусалмононро дар сатҳи ҷаҳонӣ паст мекунанд ва ҳамаи кўшишҳои уламои исломро дар муаррифии симои сулҳдўстонаи мусалмонон ва дини мубини Ислом ба ҳеҷ баробар месозанд.  

Ҳамчунин бо чунин рафтори хиёнаткорона ва разилонаи худ ҷавонони гумроҳшудаи тоҷик барои миллати сулҳдўст ва бостонии мо иснод меорад.

Миллати мо аз замонҳои қадим то ба имрӯз бо ҳаёти осоишта, бо инкишофи илм, адабиёт ва санъат, бо сулҳдўстиву мардумсолорӣ худро муаррифӣ намудааст.  Мо ҷавононро низ, имрўз зарур аст, ки муаррифгари фарҳанги сулҳу дўстӣ бошем ва ҳамаи он арзишҳои олии аз гузаштагонамон ба мерос гирифтаро пос дорем ва амонатдори он бошем.  

Барои мо тоҷикон ифтихори бузург он аст, ки чунин нобиғаҳои миллатамон чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Форобӣ, Берунӣ, Ҷомӣ, Саъдӣ, Камоли Хуҷандӣ, Бобоҷон Fафуров ва даҳҳо дигарон аз ҷониби аҳли башар эътироф шудаанд ва асарҳои онҳо ба саҳифаҳои ганҷинаи ҷаҳонӣ дароварда шуда, бо забонҳои гуногуни дунё тарҷума гардидаанд.

Ҷавонон бояд донанд, ки тоҷикон дар таърихи худ ҳеҷ гоҳ ба муқобили ягон халқу миллат ҷанг накардааст ва ҳамеша сулҳдўстиро пеша сохтаанд. Набардҳои миллати тоҷик танҳо барои ҳимояи давлати худ дар асрҳои гузашта сурат гирифтааст.

Муаммои дигаре, ки имрӯз дар миёни ҷавонон зуҳур намудааст, ин зоҳирпарастию бегонапарастии гурўҳе аз онҳо мебошад. Зуҳуроти бегонапарастӣ миёни ҷавонон дар оянда метавонад боиси паст гардидани ғояҳои худшиносии миллӣ ва ифтихори миллӣ дар миёни онҳо гардад.

Бояд қайд кард, ки ҳамаи иллатҳои дар боло зикргардида дар натиҷаи паст будани фарҳанги сиёсии ҷавонон ба амал меоянд.

Дар кори ташаккули фарҳанги сиёсии ҷавонон ба масъалаҳои худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ, дӯстии халқҳо, сулҳу ваҳдат, аз худ намудани сабақҳои таърих, омӯхтани дастовардҳои Тоҷикистон дар солҳои соҳибистиқлолӣ аҳамият додан лозим аст. Танҳо чунин тарзи корбарӣ имконият медиҳад, ки ҷавонон ватандӯсти ҳақиқӣ ташаккул ёфта, дар кори бунёди ҷомеаи демократӣ фаъолона ширкат варзанд ва саҳми арзандаи худро дар рушди Тоҷикистон гузоранд.

  С.Солихоҷаева,
 устоди Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ,
бизнес ва сиёсати Тоҷикистон

Читать далее

Рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ дар даврони Истиқлолият

Илму дониш дар назди халқи фарҳангӣ ва тамаддунсози тоҷик аз қадимулайём мақому манзалати хоса дошт. Имрўз мо дар остонаи арафаи  таҷлили ҷашни истиқлолияти кишварамон қарор дорем. Ва дар ин муддати 26 сол дар кишвар натиҷаҳои хуби илмӣ дар самти илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ ба даст омадааст.

Ин муддати ниҳоят кам аст ва албатта, илм чизе нест, ки дар як муддати кўтоҳ натиҷа диҳад. Баръакс, он заҳмати пайваста мехоҳад, вале мо дар ҳар сурат бояд дар роҳи рушди илм ба натиҷаҳои муайян умед бандем. Дар Тоҷикистон ба  вуҷуд омадани марказҳои бузурги илмӣ ба монанди институтҳои физикаю техникаи ба номи академик С.У.Умаров, институти химия, ботаника ва физиологияи растаниҳои Академияи фанҳо, астрофизика, математика, геология ва дигарҳо  минбаъд ба рушди илму маориф дар Тоҷикистон такони ҷиддӣ бахшид.

Самтҳои асосии таҳқиқот дар соҳаи илмҳои табиатшиносӣ ва улуми дақиқу тиб ташаккул ёфтанд ва баъди ба фаъолият шурўъ намудани як қатор  институтҳо  дар муддати кўтоҳ доираҳои илмии бонуфуз низ ба вуҷуд омаданд.

Дар давраи истиқлолият  дар кишварамон фаъолияти олимон дар таҳқиқи проблемаҳои илмии қариб ҳамаи соҳаҳо, аз ҷумла, биология, геология, ситорашиносӣ, риёзиёт, физикаи таҷрибавӣ ва назариявӣ, сохтмони ба зилзила тобовар, физиология ва биофизикаи растаниҳо хеле назаррас аст. Дар яке аз вохўриҳои худ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -  Пешвои  миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмонбо аҳли зиё гуфта буданд, ки дар нимаи дуюми асри гузашта ва солҳои истиқлолият  бозёфту кашфиёти олимони тоҷик, алалхусус, дар соҳаҳои зилзиласанҷиву ситорашиносӣ ва риёзиёту тиб таваҷҷуҳи аҳли илми оламро ба худ кашида буданд ва таҷрибаи илмии онҳоро мавриди истифода қарор медоданд.

Имрўз низ мо боварӣ дорем, ки нерўи зеҳнии халқи тоҷик имкон медиҳад, то олимони мо ин анъанаи некро идома дода, дар самтҳои гуногуни илм минбаъд ҳам парчамбардор бошанд. Дар айни замон қайд кардан лозим аст, ки барои рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ шароити мусоид лозим аст, яъне, барои инкишофи онҳо бояд заминаи кофии моддиву техникӣ вуҷуд дошта бошад. Шароити нави сиёсиву иқтисодие, ки баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ дар мамлакат ба вуҷуд омад, таҳияву қабули қонунҳо ва асноди нави меъёрии ҳуқуқиро дар соҳаи илм тақозо менамояд. Аз ин рў, ҳукумат як қатор ҳуҷҷатҳои муҳимро дар робита ба рушди илмҳои дақиқу табиатшиносӣ омода ва тасдиқ кард, ки барои пешрафти фаъолияти муассисаҳои илмии кишварамон ва рушди ҳамаҷонибаи илм мусоидат менамоянд. Сиёсати давлатӣ дар самти илмҳои дақиқу табиатшиносӣ  ба ҳифз ва пурмаҳсул гардонидани фаъолияти марказҳои асосии илми тоҷик - Академияи илмҳо равона гардида, илм дар баробари маорифу фарҳанг аз самтҳои афзалиятноку стратегии рушди миллӣ эътироф гардид. Аз ҷумла, ҳаҷми маблағгузории буҷетӣ ба муассисаҳои Академияи илмҳо сол ба сол афзуда, фақат дар 5 соли охир қариб 3 баробар зиёд гардид.
Барои ба фаъолияти пурсамари илмӣ ҷалб намудани кормандони Академияи илмҳо маоши онҳо бо фармони Президенти мамлакат аз 1 сентябри соли 2011 ду баробар баланд бардошта шуд.

Бо мақсади дастгирии молиявии таҳқиқоти бунёдӣ ҳанўз соли 1996 Фонди Президентии таҳқиқоти бунёдӣ таъсис ёфт. Дар давоми солҳои 2000-2007 бо дастгирии ҳукумати Тоҷикистон бо мақсади омўзишу таҳқиқи масъалаҳои муҳими иқтисодиву иҷтимоии кишварамон дар Академияи илмҳо муассисаҳои нави илмӣ дар соҳаи  илмҳои техникӣ– марказҳои илмӣ оиди  масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экология, инчунин Агентии амнияти ядроӣ ва радиатсионӣ ташкил карда шуданд.

Олимони мо дар тўли солҳои истиқлолият дар соҳаҳои мухталифи илм ба натиҷаҳои муҳим ноил шудаанд. Масалан, аз тарафи олимони зилзилашинос бо истифодаи технологияҳои навтарини рақамӣ харитаи хатари сейсмикии ҳудуди Тоҷикистон тартиб дода шудааст. Дар асоси мушоҳидаҳои олимону коршиносон дар нерўгоҳҳои барқи обии Норак ва Сарбанд шабакаи назорати ҳолати сарбанди онҳо ҳангоми заминҷунбӣ ташкил гардидааст. Олимони соҳаи геология дар таҳқиқи канданиҳои фоиданоки мамлакат ва ташаккули конҳои бузурги маъданӣ маълумоти наву ҷолиб ба даст овардаанд.

Дар соҳаи илмҳои биологӣ доир ба гуногуншаклии биологии наботот ва ҳайвонот, генофонд ва захираҳои биологии Тоҷикистон таҳқиқоти ҷомеъ анҷом дода шуд.

Таҳқиқот доир ба физиология, биохимия ва биотехнологияи растаниҳо ҳамчун асос барои селексияи навъҳои нави зироатҳои кишоварзӣ, ба вуҷуд овардани низоми муосири тухмипарварӣ ва агротехнологияҳои пешрафта густариш пайдо кард.

Беш аз 300 навоварӣ ва тавсияҳои илмии олимони Академияи илмҳо барои татбиқ дар истеҳсолот пешниҳод гардидаанд ва ҳоло аксари онҳо дар муҳимтарин соҳаҳои иқтисодиёт, аз ҷумла кишоварзӣ, сохтмон, металлургия, саноати химия, техникаи ҳисоббарор, геология ва тиб амалӣ шуда истодаанд.

Хеле хуб аст, ки ҳамкориҳои Академияи илмҳо бо муассисаҳои таҳсилоти олии касбии Вазорати маориф ва илм дар доираи Барномаи тайёр кардани кадрҳои илмӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2009-2015 ва Барномаи ҳамгироии илм ва таҳсилоти олии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2010-2015 сол ба сол вусъати бештар меёбанд.
Имрўз мехоҳам якчанд фикрҳои худро оиди масъалаҳои муҳим дар самти рушди илмҳои табиатшиносӣ баён намоям. Масъалаи аз ҳама муҳим ва асосӣ дар назди инсоният ин муаммои энергетикӣ мебошад.

Дар Тоҷикистон, ки кишвари офтобӣ ва дорои захираҳои бои энергетикӣ аст, ба ин масъала пеш аз ҳама бояд диққати ҷиддӣ дод. Ба ҳамагон маълум аст, ки мувофиқи пешгўии коршиносони байналмилалӣ захираҳои нафту газ дар сайёра дар зарфи 40-50 соли оянда ба охир мерасанд.

Дигар ин, ки дар натиҷаи торафт афзудани ҳаҷми партови гази карбон ба атмосфера ва гармшавии иқлим офатҳои табиӣ, аз қабили камобиву хушксолӣ ва монанди инҳо зуд – зуд такрор шуда истодаанд.
 Илова бар ин, аҳолии сайёра босуръат зиёд шуда, имрўз ба беш аз ҳафт миллиард нафар расидааст. Аз ин рў, талабот ба маводи озуқа ва сўзишворӣ торафт меафзояд, ки ҳамаи ин омилҳо боиси болоравии нархҳо дар бозори ҷаҳонӣ мегарданд.

Дар чунин шароит истифодаи васеъ аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия, пеш аз ҳама, сохтмони нерўгоҳҳои барқи обӣ, ки нерўи нисбатан арзон, бехатар ва аз ҷиҳати экологӣ тозаро истеҳсол мекунанд, тақозои рўз мебошад. Аз рўи маълумоти олимон захираҳои гидроэнергетикӣ дар Осиёи Марказӣ 554 миллиард киловатт-соатро ташкил медиҳанд, ки ҳаҷми бештарини онҳо ба Тоҷикистон рост меояд. Тибқи таҳқиқоти гурўҳи коршиносони Бонки ҷаҳонӣ баъд аз 15 сол дар минтақа талабот ба нерўи барқ 206 миллиард киловатт-соатро ташкил хоҳад дод. Бинобар ин, мо ба ҷуз сохта, ба истифода додани нерўгоҳи Роғун ва дигар иншооти гидроэнергетикӣ роҳи дигар надорем. Мардуми Тоҷикистон тибқи асноди мўътабари байналмилалӣ ҳуқуқ доранд, ки аз сарватҳои табиии худ ба хотири рушди мамлакат истифода баранд. Зеро, ҳалли аксари масъалаҳои иқтисодиву иҷтимоӣ, қабл аз ҳама, бо ҷои корӣ таъмин кардани аҳолӣ ва умуман рушди ояндаи Тоҷикистон ба нерўи барқ вобастагии мустақим дорад. Дар баробари ин, рў овардан ба манбаъҳои дигари барқароршавандаи энергия тақозои ҳаёт аст. Дар Тоҷикистон барои истифодабарии чунин манбаъҳо барномаи махсус қабул шудааст, вале татбиқи он хеле суст ҷараён дорад.
Мо захираҳо нафту газ надорем, бинобар ин барои мо яке аз дастрастарин манбаъҳои энергия нерўи офтоб мебошад. Таҷрибаи кишварҳои мутараққӣ нишон медиҳад, ки тавассути истифодаи энергияи офтоб арзиши гармкунии об ва манзилро то 70 фоиз кам кардан мумкин аст. Тоҷикистон қариб 300 рўз рўзҳои офтобӣ дорад ва
ҳамчунин аз захираҳои энергетикии бодӣ низ пурмаҳсул истифода кардан мумкин аст.

ҳамчунин, бояд ба тайёр кардани олимон ва мутахассисон дар соҳаҳои муосири илмҳои дақиқ, табиатшиносӣ ва техникӣ, аз ҷумла дар соҳаву бахшҳои зилзилашиносӣ, геоэкология, технологияи иттилоотӣ, биотехнология, генетика, энергетика ва иқлимшиносӣ таваҷҷӯҳи хоса зоҳир намуд, ки аз манфиати давлатию миллӣ холӣ нахоҳад буд.

Ш. Шерматов,
дотсенти кафедраи СИА

Читать далее

13 September 2017

Фарҳанг ва истиқлоли миллӣ

Ҳеҷ ганҷе нест аз фарҳанг беҳ,

То тавонӣ,рӯй бар ин ганҷ неҳ

А.Рӯдакӣ

Бунёди ҷомеаи фарҳангӣ ҳамеша орзуву ормони инсонҳо буда шоистаи зикр ва таҳсин аст, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз оғози роҳбарии худ сиёсати солими фарҳангро пеш гирифтанд.Масалан, татбиқи фарҳанги сулҳ дар Тоҷикистони ҷангзада далели равшану гуфтаҳо маҳсуб меёбад.

Қобили таваҷҷӯҳ аст, ки мо бояд фарҳангро на бо мафҳуми танги он, балки бо маънои томаш фарогир бошем. Яъне таҳти мафҳуми фарҳанг мо танҳо санъату  хизматрасонии фароғатиро дар назар  дошта бошем, зеро, бояд фарҳангро бо мафҳуми васеаш дар рӯзгори ҳаррӯзаи худ татбиқ намоем.

Маънои фарҳанг маҳдуд набуда, мо бояд дар ин ҷо чанд мафҳуми умдаи фарҳангро шарҳ диҳем. Дар луғатҳои маъруф фарҳанг ба маъноҳои дониш, адаб, илм, осори илмӣ ва адабии як қавм ё миллат, ҳамчунин ба маънои китоби луғат омадааст.

Мавриди зикр аст, ки   дар мамлакати мо Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ- Пешвои миллат, Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон  сиёсати оқилонаи иқтисодиро дар шароити бисёр ҳассос пеш гирифтанд ё худ фарҳанги баланди иқтисодиро манзури ҷомеа карданд. Танҳо як мисол кофист, ки тасдиқи гуфтаҳои боло бошад. Ин ба мардум тақсим кардани як миқдор замин (75 ҳазор га), ки ба истилоҳи ,,..заминҳои  президентӣ”ёд мешавад,  миллати моро дар авҷи бӯҳрони иқтисодӣ аз вартаи бенавоӣ наҷот бахшид. Дар натиҷаи ин иқдоми шоиста мушкилоти таъминоти мардум бо ғалла,равған,биринҷ ва дигар маҳсулоти талаботи ҳаррӯза ба дараҷае ҳалли худро ёфт. Оре, ин мисол далели равшани фарҳанги иқтисодӣ маҳсуб ёфта, аҳамияти таърихии онро имрӯз ҳаёт исбот кардааст.

Олими машҳури форсу  тоҷик Закариёи Розӣ дар фасли ,,Иқтибосу дарёфт ва масраф” дар китоби “Тибби рӯҳонӣ”-и худ роҷеъ ба фарҳанги иқтисодию иҷтимоӣ андешаҳои хеле арзишмандро иброз намуда, ӯ олимона иқрор мешавад, ки ,,Кӯшиши бисёри одамон барои таъмини зиндагии як нафар ва баръакс, кӯшиши як нафар барои зиндагии одамон зарурият пайдо мекунад”.

Дар замони истиқлолияти кишвар мо кӯшиши як нафар фарди сарсупурдаи миллат, ки пояҳои давлатдорӣ  ва ояндаи маҷудияти миллати тоҷикро аз нестӣ эмин дошта, ,,киштии белангару беҳадафи давлату миллат”- ро аз гирдоби фано саломат берун оварданд шоҳид шудем.

Гуфтан бамаврид аст, ки дар ин радиф давлати мо яке аз давлати демократию дунявии ҳуқуқбунёд шинохта шудааст. Ифтихори миллӣ, ваҳдати миллӣ, шинохти арзишҳои  миллӣ баланд бардоштани манзалати инсон дар низоми ҷамъият, гиромидошти таърихи дирӯзу имрӯзи халқу миллат, тарбияи насли бомаърифат, ҳифзи суннату фазилатҳо, асолати миллӣ ва дигар аркони маънавиёт пойдеворе аст, ки бақои миллатро таҳким мебахшад. ҳукумати кунунии Тоҷикистон, ки фаъолияти худро ба шарофати Иҷлосияи наҷотбахши ҶVI шурӯъ кард, дар эҳёи фарҳанги маънавӣ, ё худ пеш бурдани сиёсати фарҳангӣ иқдоми шоиста гузошт.

Таҷлили як силсила чорабиниҳои фарҳангӣ бо қарори созмони бонуфузи байналхалқии ЮНЕСКО дар Тоҷикистон ватани моро ба ҷаҳониён ҳамчун гаҳвораи фарҳанги арзишманд муаррифӣ намудааст.

Ҷаҳониён эътимод ҳосил карданд , ки миллати тоҷик ворисони ҳақиқии Куруши Кабиру Исмоили Сомонӣ, Рӯдакиву Фирдавсӣ, Розиву Сино,  Форобию Берунӣ, Носири Хусраву Аттор, Мавлавию Саъдӣ, ҳофизу Камол, Ҷомию Бедил, Аҳмади Донишу Айнӣ, Турсунзодаву, Бобоҷон Ғафуров ва дигар ситораҳои илму адаб мебошад.

Бахусус, ҳаким Фирдавсии ватанпараст бо ,,Шоҳнома”-и безаволаш таърихи гузаштагони моро умри тоза бахшид.

Дӯстиву душманӣ, некию бадӣ , сулҳу ҷанг, ғамхорию истисмор, ҳимояю ғорат ва даҳҳо дигар падидаҳои ба ҳам муқобилро ҷавонон бо Шоҳкитоби Фирдавсӣ муқоиса мекунанд ва ҳамеша дар ҳимояи деҳаи худ, ноҳияи худ, шаҳру кишвари худ чун қаҳрамонони мусбати ,,Шоҳнома” кӯшиш ба харҷ медиҳанд.

Ин суханони оташини ватанхоҳонаи ҳаким Фирдавсӣ тақвиятбахши ғурури баланди миллӣ маҳсуб меёбад. Чунончӣ :

Зи баҳру бару буму пайванди хеш,

Зану кӯдаки хурду фарзанди хеш.

Ҳама сарбасар ба куштан диҳем,

            Аз он беҳ, ки кишвар ба душман диҳем.

Шодравон Лоиқи зиндаёд аз муҷдаи сулҳ шодӣ карда, ба ваҷд омада чунин гуфта буд:

Раҳми Парвардигори мо омад,

Сулҳи деринтизори мо омад!

Қобили таваҷҷӯҳ  аст, ки имрӯз дар ҷаҳон аз таҷрибаи сулҳи тоҷикон мамоликҳои ноором сабақ мегиранд. Мо ёдовар мешавем, ки Ваҳдат ва сиёсат яке аз рукунҳои тақдирсози миллат аст. Миллат ва давлате, ки дар он ваҳдат, ризоияти миллӣ тантана накунад, он миллат ба нестӣ ва давлат аз байн меравад.

Тавре ки  дар яке аз суханрониҳояшон Президенти мамлакат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чунин иброз дошта буданд:- ,,Миллати тоҷик, миллати соҳибмаърифат ва дорои тамаддуни оламгир аст ва месазад, ки мову Шумо арзишҳои миллӣ, мероси фарҳангӣ, таърихи куҳанбунёд, илму адаб ва ҳунари волои онро ба хотири расидан ба қадри истиқлол, ҳуввияти миллӣ,  худшиносӣ, давлату давлатдории навин пайваста омӯзишу татбиқро талқин намоем”

Мо тоҷикону тоҷикистониён  бо Пешвои миллати худ ифтихор мекунем ва  дар ободии ватани азизи хеш саҳмгузор бошем, нагузорем, ки ин озодию оромӣ, ваҳдати сартосарии мо осебе бинад. Аз бадхоҳону душманони миллат бояд кишварамонро ҳифз намоем.

Ӯ. Умаралиева, сармутахассиси шӯъбаи
 тарбияи раёсати ДДХ ба номи академик
Бобоҷон Ғафуров, номзади илмҳои филологӣ, дотсент

Читать далее

Танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллӣ – омилиинкишофи ҷомеаи солим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Таърих гувоҳ аст, ки миллати тоҷик ҳамчун миллати фарҳангӣ ва тамаддунофар натанҳо бо қадршиносиву эҳтироми илму маърифат, балки бо ташаккул ва инкишофи анъанаву расму оинҳояш дар таърих ҳастии худро ҳифз намудааст.

Маълум аст, ки миллат бе расму оин ва ҷашну маросим буда наметавонад, бо гузашти давр дар замони соҳибистиқлол як қатор анъана ва ҷашну маросимҳо аз нав эҳё гардиданд. Баробари шукӯҳу зебоӣ ва мақбулияти зиёд доштани онҳо дар ҷомеа, рақобат дар анҷоми русум ва ҷашну маросимҳо аз тарафи мардум ба зиёдравӣ ва исрофи беҳуда оварда расонд. Гарчанд, ки анъанаҳо гуногун бошад ҳам, барои табақаҳои ҷомеа арзишу аҳамияти муҳими ҳаётӣ пайдо намуд.

 Боиси хушнудист, ки бо ибтикор ва сарварии Пешвои миллат ва ҳамрайии мардум санаи 11 июли соли 2007 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” қабул гардид.

Дар баромади худ бо асоси далелҳо Пешвои миллат изҳор намуданд,ки харҷу масрафи зиёд дар ҷашну маъракаҳо оқибат ба вайроншавии оила, паст шудани сатҳи зиндагӣ оварда расониданаш мумкин аст. ҳатто дар асоси таълимоти исломӣ дуруст набудани онро зикр кардаанд. Бо амалишавии қонуни мазкур тӯли даҳ сол он барои мардуми кишвар аҳамияти иҷтимоиву иқтисодӣ пайдо намуд. Дар ин давр тарзи гузаронидани ҷашну марсимҳо дар амал санҷида назару андешаҳо барои беҳтар намудан, зарурати тағйиру иловаҳо ба қонуни мазкур ба вуҷуд омаданд. Ин аст, ки ин тағйиру илова барои ҳимояи манфиатҳои аҳолӣ равона карда шуданд, аз он ҷумла: роҳ надодан ба исрофкорӣ ва зиёдаравӣ- оростани дастурхони маънавии хоксорона, дар доираи оила ва бе иштироки хизматрасонии санъаткорон гузаронидани хатнасур, дар муассисаҳои тиббии дахлдор ба таври ройгон бо тартиби муқаррар намудаи мақоми ваколатдори давлатӣ дар соҳаи тандурустӣ гузаронида шудан, дода шудани ҳуқуқ ба падару модарон ва шахсони ивазкунандаи онҳо то расидан ба синни балоғат дар бонкҳо кушодани суръатҳисобҳо, инчунин ба шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ, ки имконияти молиявӣ доранд бо риояи тартиби муқарраршуда ва иштироки комиссияҳои доимии маҳаллӣ гузаронидани хатнасури хайриявии оилаҳои камбизоат.

Хусусан тағйироти дар моддаи 10 Қонуни амалкунанда оид ба танзим даровардани тӯи домодию арӯсӣ меъёре пешбинӣ карда шудааст, ки бо маслиҳати тарафайн ба ҷойи додани оши тӯй маблағи онро баҳри беҳтар гардонидани шароити зиндагии навхонадорон сарф карда мешавад.

Танзим намудани марсими дафну азодорӣ мувофиқи пешниҳодҳо ҷамъи маросими мазкур бе забҳи чорво ва бе гусустани дастархон гузаронида шуда, тартиби гузаронида шудани он аз ҷониби мақоми ваколатдор муайян карда мешавад, ки дар моддаи 11-ум Қонуни амалкунанда оварда шудааст.

Бо назардошти дархостҳои аҳли ҷомеаи Ҷумҳурии Тоҷикистон манъ карда шудани маъракаи “ ҳоҷизиёрат” ва тартиби сафари шаҳрвандон барои адои ҳаҷ ва умра, ки ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян кардааст, ки дар моддаи 12-и қонуни мазкур тағйиротҳо пешниҳод карда шудааст.

Тағйироте, ки дар моддаи 14-и Қонун пешниҳод карда шудааст, тартиби баргузории ҷашну маросимро ба танзим дароварда, дар ин модда масъул будани маъмурияти ҷои баргузории ҷашну маросим дар баробари соҳибони маърака нисбати вақти баргузорӣ, шумораи даъватшудагон мавқеи муҳимро ишғол намудааст.

Қобили зикр аст, ки таваҷҷӯҳи Пешвои миллат ба ворид намудани меъёрҳо оид ба манъи дар муассисаҳои таълимӣ бо идоракунии воситаҳои нақлиёт омадани сабақгирандагон пешниҳод карда шуда, ҳангоми риоя накардани ин меъёрҳо беҳуқуқи барқарор кардан, хориҷ намудани сабақгирандагон асос мегирад.

Ҳадаф аз қабули Қонуни мазкур ва мулоқоти Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо фаъолон, аҳли ҷамеаи кишвар яке аз рӯйдоди муҳим дар таърихи навини Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта баҳри беҳтар намудани сатҳу сифати зиндагии аҳолии кишвар, пайдо намудани раванди тоза дар самти таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ, пос доштани арзишҳои миллӣ ва решаҳои таърихии он, таъмини ҳифзи пайомадҳои номатлуб ва таҳдиду хатарҳои манфии раванди ҷаҳонишавӣ равона карда шудаааст.

Мо аҳли ҷомеаи бонувони факултети геоэкология ба тағйиру иловаҳо ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ намуда, баҳри амалӣ гардидани он саҳми худро мегузорем.

Ф.ОЧИЛОВА,
омӯзгори Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
ба номи академик Бобоҷон Ғафуров

Читать далее