Исломи сиёсӣ ва оқибатҳои он

Тайи солҳои охир доир ба масъалаи исломи сиёсӣ дар матбуоти илмиву оммавӣ баҳсу мунозираҳо оғоз гардида, фикру андешаҳои мухталиф ҷой доранд.

Дар ин замина, Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми навбатии худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид намуда буданд ки: “... имрӯз дар миёни ҷаҳони Ислом ва Ғарб садде аз нофаҳмӣ ба вуҷуд омадааст, ки торафт азиму хатарнок мегардад. Мутаассифона, дар тафаккури доираи муайяни Ғарб чунин ақида ҷой гирифтааст, ки гуё ифротгароӣ хоси табиати дини Ислом - яке аз динҳои ҷаҳонӣ бошад. Чунин муносибат ба мардуми мусулмон, ки аз уқёнуси ҳинд ва Ором то уқёнуси Атлантик маскунанд ва панҷяки аҳолии сайёраро ташкил медиҳанд, аз руи инсофу адолат нест. Дини мубини ислом чун ҳама динҳои дигар инсониятро ба таҳаммул, тараҳҳум ва тавозӯъ ҳидоят намуда, ҳар гуна зӯроварӣ ва кушторро маҳкум месозад...”

Вобаста ба ҳамин қайд кардан лозим аст, ки ягон дини мавҷудбуда одамонро ба тундгароӣ, золимӣ, бераҳмӣ, куштани одамони бегуноҳ ва фаҳш даъват намекунад. Одамон метавонанд бо ин ё он тарз ифротгар ва террорист бошанд, вале дар ҳеҷ ҳолат ин баёнгари он нест, ки масъулияти корҳои онҳо ба ҳамон дине, ки нисбат дода шавад, онҳо паёравӣ мекунанд.

Аксаран ҳаракатҳои ноодилона, рафтору муносибати бераҳмона ва дастгирӣ аз ҷониби абарқудратҳо бар он меоваранд, ки баъзе ҷавонон ба эҳсос дода шуда, ба корҳои ношоистаи гуногун даст зада, ҳатто худкушӣ мекунанд. Дар бораи ифротгароӣ ва хатарҳои он сухан ронда ба ҳамаи навъҳои вай диққат додан лозим аст. Масалан, ифротгарони сиёсӣ низ хатари ҷиддӣ доранд, чунки онҳо бавуҷудорандаи дигар тамоилҳои ифротгароӣ мебошанд, аз он ҷумла онҳо аз динро барои манфиатҳои сиёсии худ истифода бурдан низ худдорӣ намекунанд.

Оид ба  исломи сиёсӣ ва исломи халқӣ сухан ронда, ёдрас кардем, ки набояд пайравони дини мубини исломро дар ҷудоӣ нишон дод. Зеро, ҳудуди ислом барои муттаҳид намудани қабилаҳои парокандаи араб ба арса омада буд, ки имрӯз ҳам дар ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёду дунявӣ ва иҷтимоӣ ин мақому манзалати худро набояд гум кунад.

Мафҳуми “исломи халқӣ” он муассисаҳое мебошанд, ки тафаккури динии аксари оммаро ташкил медиҳанд, яъне масҷидҳои панҷвақта, масҷидҳои ҷомеъ, шўрои уламо, мадрасаҳо ва ғайра, ки аксарияти мусулмонони Тоҷикистонро муттаҳид мекунанд.

Исломи халқӣ аз рӯи моҳияти худ ҳеҷ чизе бар  зидди тарзи дунявии зиндагӣ надорад. Мақсади асосии ин татбиқ кардани муносибати нек ба Ислом ва анъанаҳои исломӣ ва татбиқи аслии озодии виҷдон аст. Баъзе назариячиёни исломи сиёсӣ исломи халқиро асоси бесаводии динии омма, асоси муносибати бесаводона ба дин ҳисоб мекунанд. Ба ақидаи онҳо аз дастгоҳи имрӯзаи иҷтимоӣ бохабар будани муҳаққиқони исломи халқӣ боиси ақиб кашидани назарияи ислом мебошад ва ба пешрафти ҷомеа халал мерасонад, вале моҳиятан исломи халқӣ ё анъанавӣ ба инкишофи иҷтимоиву сиёсии ҷомеа мухолифат намекунад. Баръакс, он метавонад асоси ҳамкориро байни мақомоти давлатӣ ва муассисаҳои динӣ муайян кунад.

Тарафдорони назарияи исломи сиёсӣ чунин меҳисобанд, ки маҳз исломи сиёсӣ қодир аст тамаддунҳоро бо ҳам наздик кунад ва гӯё аз ин сабаб сиёсатмадорони дунявишинос нисбат ба исломшиносӣ мусолиҳакор мебошанд. Баъзе муҳаққиқони соҳаи дин, исломи анъанавии мардуми Тоҷикистонро танқид карда, онро шахшуда меноманд. Яъне, ин ислом дар ҳадди охири асри ХХ боқӣ монд ва қобилияти онро надорад, ки дар замони имрӯза амал кунад. Ташвиши онҳо дар он аст, ки намояндагони исломи халқӣ ҷои худро ба ҷараёнҳои дунявӣ медиҳанд ва имконияти  ғоявии худро болотар аз ғояи дунявӣ гузоштанро аз даст медиханд. ҳакиқати ҳол ин аст, ки исломи халқӣ дар шароити Тоҷикистон ва умуман Осиёи Марказӣ то қарни ХХ ба анъанаҳои миллӣ омезиш ёфт ва анъанаҳои амалии он нисбат ба анъанаҳои сиёсиӣ бартарӣ пайдо кард. Яъне, барои диндори анъанавӣ муҳим нест, ки ҳуқуқи вайро кӣ таъмин мекунад, намояндагони азҳоби динӣ ё дунявӣ. Муҳим он аст, ки чунин ҳуқуқро давлат таъмин мекунад:  яъне ҳеҷ кас ва иҷрои расму оини динӣ, тарбияи динӣ монеъ намешавад ва ҳеҷ кас  ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва сиёсии ӯро дар иртибот  ба ҷаҳонбиниаш, яъне мансубияташ ба дин поймол нахоҳад кард. Аз ин рӯ, беҳтар мешавад, ки такя бо дини мардумии расмӣ, зеро вай даъвогари ҳокимият нест. Маҳз дар ҳамин асос бояд муколама бо исломи сиёсӣ сурат гирад.

Ҷаҳонбинии динӣ ва дунявиро ба сифати ду ҷаҳонбинии дар чорчӯбаи фарҳанги умумимиллӣ ҳамдигарро такмилдиҳанда ва дар як вақт амалкунанда шинохтан мумкин аст. Дар солҳои охир дар доираҳои илмиву сиёсӣ атрофи мафҳуми <<исломӣ сиёсӣ>>  баҳсҳои ҷиддие пеш омаданд. Омӯзиши таълимоти бунёдии ислом ба ҳайси дини ягона нишон медиҳад, ки дар ҳақиқат он тамоми манбаъҳои фаъолияти башарӣ, аз ҷумла сиёсат ва фаъолияти иҷтимоиро фаро мегирад. Таълимоти сиёсиву ҳуқуқӣ қисми ҷудонашавандаи таълимоти исломӣ буда, баъзе аз меъёрҳои исломӣ фақат бо мавҷудият ва иродаи сохторҳои муайян амалӣ мегардиданд.

Тайи даҳсолаҳои охир дар давлатҳои дунявии ҷаҳонӣ ислом фаъолияти расмии дин фақат дар фазоӣ <<ғайрисиёсӣ>> ҷараён ёфт, дар зеҳнии  баргузидагони сиёсӣ, зиёиён, мардуми оддии мусулмон ва ҳатто руҳониёни исломӣ фаҳмиши ғайрисиёсии ислом шакл гирифт, ки дар он навъи фаҳмиш, ислом ба равандҳои амалии сиёсии ҷомеа муносибате надошт.

Лекин ба чунин фаҳмиши исломӣ ҳамеша дидгоҳи муқобил вуҷуд дошт, ки он ба моҳияти сиёсии ислом ва робитаи он бо сиёсат таъкид мешуд: ҳамин фаҳмиши ислом ба тадриҷ, <<исломи сиёсӣ>> ном гирифт.  ҳамин тавр, дар фарҳанги сиёсӣ истилоҳи нави сиёсиву динӣ  яъне, “исломи сиёсӣ” ҷой гирифт. Имруз мавҷудияти ин ду навъи фаҳмиши исломӣ як воқеияти реалӣ буда, тафовути байни онҳо на танҳо рӯзафзун аст, балки баъзан ин ду фаҳмиш дар муқобили якдигар қарор мегиранд, ки чунин  муносибат барои ҷомеаи мо хатарнок набуда наметавонад. Таркиби исломи сиёсии тоҷик ба ҳамагон маълум аст, ки дар зери ин истилоҳ нерӯҳои сиёсие дар назар дошта мешаванд, ки аз номи ислом амал менамоянд. Ҷомеаи моро зарур аст, ки:  

-Сатҳи маърифати дунявӣ ва динии тамоми қишрҳои ҷомеа баланд бардошта шавад;

-Тайёр намудани кадрҳои саводнокиашон ҳаматарафа: динӣ ва ҳам дунявӣ бо мақсади дуруст тарбия намудани ҷавонон ва ташкили муколамаҳои маърифатӣ байни диншиносон ва илоҳиятшиносон; 

-Вусъат додани омӯзиши назария ва амалияи Қонун дар бораи “Озодии  виҷдон ва ташкилотҳои динӣ” ва ғайраҳо.

М.Ўлмасов,
мутахассиси пешбари шуъбаи тарбия

Add comment


Security code
Refresh