БАҲРИ ПУЛУ МОЛ БА МАЗҲАБИ ШИА ГАРАВИДАНИ НАҲЗАТИЁНИ БЕРӮЙ

Дар замони муосир Ҷумҳурии Исломии Эрон ҳамчун кишвари шиагаро баромад карда истодааст. Давлати Эрон омили ба вуҷуд оварандаи пайравони таълимоти шиагарӣ дар рӯи олам ба ҳисоб меравад. Бояд гуфт, ки дар таърихи гузаштаи худ Эрон то асри ХV чун кишваре, ки аҳолии он аксаран суннигаро буданд, ба қалам дода шудааст. Аммо аллакай дар ҳамин давра дар гўшаву канорҳои гуногуни Эрон фаъолияти пайравони таълимоти мактабҳои гуногуни шиа, хусусан мактабҳои зайдия ва имомия густурда мегардад.

Боиси қайд аст, ки баъди аз аҳли суннат ва ҷамоат дар нимаи дуюми асри VII ҷудо шудани шохаи шиа низоми таълимоти густурдаи он ташаккул меёбад.

Мафҳуми «шиа» ба маънои ҳизб, гурўҳи алоҳида баромад мекунад ва дар аҳди саҳобаи бузург Алӣ ибни Абў Толиб (р) нисбат ба ҷонибдорони ў истифода мешуд. Асли пайдоиши таълимоти шиа чӣ тавре ки дар сарчашмаҳои таърихӣ ва динӣ қайд мешавад, бо замони баъди вафоти паёмбар Муҳаммад (с) алоқаманд буда, сабабгор ба он масъалаи ба кӣ дода шудани ҳокимияти олии давлатӣ дар Хилофат дониста мешавад. Бинобар ин, ҷонибдорони Алӣ ибни Абў Толибро (р) дар ин масъала аҳли шиаи Алӣ (р) меномиданд. Гуфтан лозим аст, ки истилоҳи «шиа» ҳамчунин дар аҳди муборизаи Аббосиён барои соҳиб шудани онҳо ба ҳокимияти Хилофат дар муносибат ба ҷонибдорони Аббосиён (шиати Аббосиён) низ мавриди истифода қарор гирифтааст.

Боиси қайд аст, ки агарчанд асли таълимоти шиа дар замони Алӣ ибни Абў Толиб (р) аз ҷониби яке аз пайравони ў Абдуллоҳ ибни Саббоҳи Яҳудӣ асоснок гардида бошад ҳам, доктринаи шиа баъди вафоти Алӣ ибни Абў Толиб (р) ва писари ў Имом Ҳусайн (р) аз соли 680 рў ба инкишоф меорад.

Ба ҳамин тарз, дар аҳди аввали асрҳои миёна доктринаи шиа пурра ташаккул ёфта, асрҳои VIII-X ҳамчун давраҳои инкишофи он дониста мешаванд. Маҳз дар ҳамин давраҳо мазҳабҳои асосии динӣ-ҳуқуқии аҳли шиа, аз ҷумла, ҷаъфария, зайдия, имомия, исмоилия ташаккул меёбанд. Аммо мазҳабҳои динӣ-ҳуқуқии мазкур бештар нақши муҳими худро дар таҳия ва инкишофи доктринаи динӣ-ҳуқуқии шиа иҷро намудаанд ва ба ҳамин тарз пояи илмии таълимоти шиаро дар соҳаҳои илмҳои калом, ақида ва фиқҳи шиа мустаҳкам мекунанд.

Бояд гуфт, ки дар давоми асрҳои миёна, замони нав ва замони навтарин таълимоти шиа асосан дар ҳудуди Ироқ, навоҳии атрофи он паҳн ёфта, пайравони зиёд дошт. Аз ҷумла, дар худи Эрон низ тамоюли афзоиши пайравони мазоҳиби шиа ба назар мерасад.

Инқилоби исломии соли 1979 дар Эрон ҷараёни паҳну мустаҳкам гардидани таълимоти шиагароёнаи Эронро тақвият бахшида, нисбат ба ин инқилоб дар худи кишварҳои исломии ҳудуди Халиҷи Форс назари шубҳа ва танқидгароёна ҳукмрон мегардад. Бинобар ин, чунон ки аз маълумоти сарчашмаҳо бармеояд, баъди Инқилоби исломии соли 1979 ва эълон шудани Ҷумҳурии Исломии Эрон зиддияти байни Эрон ва кишварҳои Халиҷи Форс, хусусан, Арабистони Саудӣ боз ҳам пуршиддат мешавад. Ин кишварҳо, пеш аз ҳама, нисбати даъвати пешвои рўҳонии Эрон Руҳуллоҳ Ҳумайнӣ, ки барои паҳн намудани инқилоби исломӣ ба дигар кишварҳо  ва  хусусан, кишварҳои халиҷ, ки ба гуфти ў онҳо дар «вазъияти ғуломӣ дар муносибат бо кишварҳои Ғарб қарор доштанд», бо назари танқидӣ менигаристанд.

Бояд гуфт, ки баъди Инқилоби исломии 1979 таъсир, мавқеи сиёсӣ ва геополитикаи Эрон дар минтақа афзоиш ёфт. Ин раванд баъди барҳам ёфтани давлати Иттиҳоди Шӯравӣ ҳатто дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ба назар мерасид. Аз ҷумла эрониҳои шиапараст ба давлати Тоҷикистон, ки ҳам аз нигоҳи таъриху фарҳанг ва забон умумияти ягона доштанд нигоҳи дигар доштанд. Мақсади онҳо бо сиёсати қадам ба қадами худ кулли мусалмонони миллати моро ба маҳзаби худ шиагарӣ ҷалб мекарда буданд. Дар ин роҳ барои онҳо ҳизби наҳзат, ки нав ба майдони сиёсӣ ва динии ҷомеа омада буд, хизмати беандоза намуд. Аз ҷумла ҷавонони ноогоҳро барои таҳсил ба муассисаҳои динии Эрон раҳсипор намуда, ақидаҳои онҳоро куллан дигар менамуд. Оиди ин масъала мисолҳои зиёде мавҷуд аст.

Обидов Д.С.
устоди ДДҲБСТ

Add comment


Security code
Refresh