Информация о материале

Опубликовано: 26 февраля 2026

Просмотров: 178

Мусаллам аст, ки коррупсия зуҳуроти номатлубест, ки эътимоди мардумро ба давлат коста гардонида, обрӯву эътибори онро коҳиш медиҳад. Он барои рушди иқтисодиёти пинҳонӣ ва истифодаи ғайримақсадноки маблағҳои давлативу ҷамъиятӣ шароит фароҳам меорад ва дар маҷмуъ, боиси поймолшавии ҳуқуқи инсон ва заиф шудани пояҳои ахлоқии ҷомеа мегардад.

Ин зуҳурот решаҳои хеле қадимӣ дошта, мутаассифона, он имрӯз мисли экстремизму терроризм ба мушкилоти глобалӣ табдил ёфтааст. Ҳанӯз дар аҳди бостон калимаи «коррупсия» ба истилоҳи фасод, вайронкунанда, зараррасонанда ва фурӯхтани мансаб маънидод мегардид.

Он ҳамчун рафтори истифода намудани имкониятҳои мансаб ба манфиатҳои шахсӣ фаҳмида мешуд ва афроди ба чунин амал дастзада дар ҳамаи давру замонҳо аз ҷониби аҳли ҷомеа маҳкум мегардиданд.

Бояд гуфт, ки Тоҷикистон аз рӯзҳои нахустини ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ мубориза бо коррупсияро ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ қарор дода, ба ташаккули заминаҳои ҳуқуқиву сохторӣ ва таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ дар ин самт оғоз намуда буд.

Ҷиҳати тақвияти шаффофияти раванди идоракунии давлатӣ, ҷорӣ намудани маҳдудиятҳои пешгирикунанда дар соҳаи хизмати давлатӣ, муқаррар кардани ҷавобгарӣ барои содир намудани тамоми шаклҳои рафтори коррупсионӣ ва ошкору пешгирӣ кардани чунин амалҳо заминаҳои боэътимод низ фароҳам оварда шуданд.

Дар даврони Истиқлол як қарор стратегияҳои миллӣ ва барномаҳои муқовимат бо коррупсия қабул карда шуд, ки дар онҳо чораҳои маҷмуии хусусияти ташкиливу ҳуқуқӣ, иқтисодиву иҷтимоӣ ва маърифативу фарҳангидоштаи вобаста ба муқовимат бо коррупсия пешбинӣ гардидаанд.

Умуман, коррупсия дар тамоми шаклҳои рафтори зиддиҳуқуқӣ эътироф гардидааст ва бесабаб нест, ки нисбат ба шахсони содиркунандаи чунин кирдор ҷавобгарӣ пешбинӣ шудааст.

Метавон гуфт, ки Тоҷикистон ба ташаккули сиёсати давлатии зиддикоррупсионӣ ва фароҳам овардани заминаҳои мусоид барои муқовимати самаранок ба ин зуҳурот то андозае муваффақ ҳам шудааст. Таъсиси ниҳоди махсусгардонидашуда - Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия яке аз дастовардҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти муқовимат бо коррупсия мебошад, ки вазифаи он аз назорати истифодаи дуруст ва мақсадноки маблағҳои буҷетӣ, амволи давлатӣ, таҳкими қонуният, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин, манфиатҳои давлат ва ҷомеа аст.

Мутаассифона, тавре мушоҳида мешавад, бо вуҷуди чораҳои андешидашуда, вазъи содир намудани ҷиноятҳои хусусияти коррупсионидошта дар кишвар ҳанӯз ҳам масъалаи ташвишовар боқӣ мондааст. Дар мубориза ба муқобили коррупсия, гумон мекунем, саҳми аҳли ҷомеа метавонад хеле пурарзиш бошад. Ниҳодҳои ҷамъиятӣ низ метавонанд ба муқобили ин зуҳуроти нангину номатлуб ҷиддӣ мубориза баранд. Ҷиҳати ба вуҷуд овардани фазои умумии тоқатнопазирӣ нисбат ба зуҳуроти коррупсия, баланд бардоштани савияи дониши ҳуқуқии зиддикоррупсионии табақаҳои гуногуни аҳолӣ, махсусан, дар байни ҷавонон ба роҳ мондани корҳои тарғиботию ташвиқотӣ аҳаммияти махсус дорад.

Чунин муносибат метавонад боиси боз ҳам баланд гардидани сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон шуда, назари онҳоро нисбат ба коррупсия ҳамчун падидаи номатлуби ҷамъиятӣ ба куллӣ тағйир диҳад, то ки онҳо ҳуқуқу манфиатҳояшонро дар доираи қонунгузорӣ ҳимоя намоянд.

Чуноне, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид кардаанд: «Дар ин раванд, тавассути барномаҳои фарҳангӣ бо роҳи нишон додани паҳлуҳои манфии кирдорҳои коррупсионӣ, оқибатҳои номатлуби иҷтимоиву иқтисодӣ, ахлоқиву маънавӣ, ҳуқуқӣ ва зиёни он ба саломатӣ метавон ба раванди мубориза ва муқовимат ба коррупсия таъсири мусбат расонд».

Ҳамин тавр, ба шаҳрвандон бояд нишонаҳои ҳуқуқвайронкунии коррупсионӣ, тарзу роҳҳои ҳуқуқии муқовимати мардум ба амалҳои коррупсионӣ фаҳмонида шавад.

Нилуфар Ҳамидова,

омӯзгори кафедраи методикаи таълими забонҳои хориҷии

факултети забонҳои хориҷии Муассисаи давлатии таълимии

«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»

Информация о материале

Опубликовано: 26 февраля 2026

Просмотров: 74

Имрӯз терроризм ва экстремизм ҳамчун вабои аср ба амнияти ҷаҳон ва ҳар сокини сайёра таҳдид карда, барои башарият хатари на камтар аз силоҳи ядроиро ба миён овардааст. Тули даҳсолаҳои охир ин зуҳуротҳо торафт авҷ гирифта, ба муаммои муҳими на танҳо кишвари мо, балки ҷомеаи ҷаҳонӣ табдил ёфта истодааст. Қайд кардан зарур аст, ки терроризм ва экстремизм боиси ба миён омадани оқибатҳои нохуш – таҳдид ё истифодаи зӯроварӣ, расонидани зарари вазнин, бенизомӣ, тағйири сохти конститутсионӣ дар мамлакат, ғасби ҳокимият ва аз они худ кардани ваколатҳои он, барангехтани низои миллӣ, иҷтимоӣ ва динӣ мебошад. Аз ҳама ташвишовараш ин аст, ки барои ба ҳадафҳои сиёсӣ расидан ташкилотҳои террористию экстремистӣ аксаран зери ниқоби шиорҳо ва арзишҳои динӣ амал карда ба эътиқоди динии шахсон таъсир мерасонанд.

Дар конскпсияи миллии тарбия таъкид ёфтааст, ки «Моҳият, мақсаду вазифаҳо ва мазмуни тарбияи миллиро дар марҳилаи нави таърихӣ ба танзим оварда, нақш ва мақоми онро дар ташаккули шахсияти инсони комил муаян мекунад. Президенти Ҷумҳурмм Тоҷикистон Эмомали Раҳмон тарбияи кӯдакону наврасон ва ҷавононро дар руҳияи арзишҳои суннатию башарӣ яке аз вазифаҳои муҳими имрӯзу ояндаи давлат ва ҷомеа дониста, масъалаҳои демографӣ ва танзими оиларо ҳамчун омили асосии ҷомеаи солим ба миён гузошт. Он имконият медиҳад, ки тамоми аҳолии Тоҷикистон, новобаста аз маҳаллу миллат ва нажод, роҳҳои гуногуни тарбияро барои инсони комил будан интихоб ва амалӣ намоянд».

Терроризм чун вабои асри XXI имрӯз аҳли сайёраро ба ташвиш андохта, хусусияти ҷаҳонӣ касб намудааст ва барои ҷомеаи башарӣ таҳдидҳои нав ва сангинро эҷод менамояд. Мақсади ташкили нооромиҳо ин дигар кардани сохти конститутсионии кишвар, истифодаи сарватҳои табиӣ ва зеризаминӣ ба фоидаи хеш мебошад. Ин аст, ки дар қатори дигар проблемаҳо терроризм ва экстремизм ба проблемаи ҷаҳонӣ табдил ёфт.

Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки нишонаҳо ва решаҳои шаклҳои гуногуни экстремизм, аз ҷумла экстремизми сиёсӣ-диниро дар тамоми динҳо пайдо намудан мумкин аст. Яъне то андозае гуфтан мумкин аст, ки эътиқоди динӣ метавонад ба ҳайси асоси фалсафию идеологии экстремизми сиёсӣ-динӣ баромад кунад. Аммо на ҳама навъи эътиқод, балки эътиқоди кӯр-кӯрона, аниқтараш фанатизми динӣ асоси фалсафию идеологии экстремизми сиёсӣ-динӣ аст.

Терроризм аз забони лотинӣ (terror – даҳшат, ҳарос) гирифта шуда, ба маънои муосираш дар охирҳои асри XVIII ҳангоми Инқилоби Бузурги Фаронса истифода шудааст. Баъзан мафҳуми терроризм калимаи лотинӣ буда, «тарс», «таҳлука», «воҳима»-ро ифода мекунад, ташкилот, гурӯҳҳо ва ё шахсони алоҳида онро барои амалӣ кардани ҳадафҳояшон ба кор мебаранд.

Асосгузори сулҳуваҳдати миллӣ Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар баромадҳои худ қайд намуда буданд, ки “Терроризм ватан, забон, нажод ва дин надорад. Ин бадбахтии оламшумуле гардидааст, ки ба муқобили он якҷоя мубориза бурда, ба ҳамдигар кӯмак расонда, тадбирҳои худро мувофиқ сохтан зарур аст” Терроризм як навъ сиёсат, идеология ё амали иборат аз таҳдид, фишороварӣ, зурӣ нисбати шахсони алоҳида, гурӯҳи одамон, ҷомеа, ҳокимият, институтҳои ҳокимиятӣ, давлат ва низоми идоракунии он буда, баҳри расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иделогӣ, геополитикӣ ва имкониятҳои гуногуни таҳрезишуда равона гардидааст.

Терроризм аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ: «Ин содир намудани амалҳое мебошанд, ки ба одамон хатари марг ба миён меоварад, истифодаи он мақсади ҷисмонӣ, бартараф кардани рақибони сиёсӣ, вайрон кардани бехатарии ҷамъиятӣ, тарсонидани аҳолӣ ё расонидани таъсир барои аз тарафи ҳокимият қабул кардани қарорҳо мебошад».

Терроризм ин куштор, аҳли ҷомеар ба эҳсоси доимии тарсу ҳарос гузоштан барин падидаҳо бошад, экстремизм ин даъват ба нооромӣ, даъват ба ғасби ҳокимият аст. Бояд зикр кард, ки сарвари давлат якчанд бор таъкид намуданд, ки «Баробари таълим масъалаҳои тарбияи наврасону ҷавонон ва дар руҳияи ватандӯстиву инсонпарварӣ ва худогоҳиву худшиносӣ ба воя расонидаани онҳо ниҳоят муҳим мебошад».

Экстремизм (ифротгароӣ) ва шакли ниҳоии он – терроризм (даҳшатафканӣ) ҳам барои ҷомеаи ҷаҳонӣ ва ҳам барои ҷомеаи мо хатари ҷиддии воқеӣ доранд. Дар таърихи тамаддуни инсонӣ охири асри ХХ-ум ва ибтидои асри XXI шояд давраи пурғамтарин аз нуқтаи назари қисмати одамон, халқҳо, миллатҳо, системаҳои иҷтимоӣ ва тамаддун бошад. Чунки вазъи кунунии ҷаҳони муосир ва паҳншавии босуръати зуҳуротҳои басо мураккаб ва барои ҷомеаи башарӣ даҳшатовари ифротгароии динию мазҳабӣ, экстремизм ва терроризми сиёсию миллатгароёна тамоми давлатҳои ҷомеаи ҷаҳониро ба ташвиш овардааст.

Экстремизм (аз забони лотинӣ (extremes) гирифта шуда, маънои охирин, канораро дорад) – фаъолияти сиёсие, ки барои амалӣ гардидани мақсадҳои авантюристӣ, моҷароҷӯии худ, зуригарии ҷисмонӣ, услубҳои ҳарбӣ террор ва фитнаро истифода мебарад.

Ҳоло ҳеҷ кас гуфта наметавонад, ки аввалин амали террористӣ кай, дар куҷо ва бо кадом мақсад сар задааст. Маълум аст, ки падидаҳои хатарафзо инсониятро дар ҳама давраҳо ҳамроҳӣ намуда рӯз то рӯз шаклу шеваҳои навро касб кардааст. Гарчанде аз тарафи муҳуқиқону сиёсатмадорон қариб 120 намуди шарҳи ин падидаҳо пешбинӣ шуда бошад, аммо то ҳол таърифи дурусту ягонаи онҳо муаян нашудааст.

Сабабҳои пайдоиши пайдоиши терроризму экстремизм мисли шаклҳои онҳо гуногунанд.

Ин сабабҳоро чунин метавон тавзеҳ кард:

– сатҳи пасти дониши динӣ ва дунявӣ;

– сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ;

– моддӣ;

– идеологӣ;

– хоҳиши табаддулот ва норозигӣ аз вазъи воқеӣ

– пайдо намудани шавқ ба фаъолияти нав;

– ҷой доштани камбудиҳо дар тарбияи оилавӣ;

– коҳиш ёфтани сатҳи зиндагӣ;

– хусумати шахсии роҳбарони ҳизбҳои сиёсӣ;

– поймол намудани ҳуқуқҳои динӣ ва этникӣ;

– дар сатҳи паст қарор до-штани фарҳанги иттилоотӣ;

– фаъолияти динимуболлиғони хориҷӣ ва ғайраҳо.

Яке аз омилҳои асосии ҷалби ҷавонон ба гурӯҳҳои мазкур муҳоҷирати меҳнатӣ дар хориҷи кишвар ва наёфтани ҷои аниқи корӣ, сатҳи пасти маърифатнокӣ, носолимии муҳити оила, бепарвоӣ зоҳир кардани волидан ба тақдири фарзандон, истифодаи васеи сомонаҳои интернетӣ ва ғайраҳо мебошанд. Омилҳои муайянкардашуда дар самти шомилшавии ҷавонон ба гурӯҳҳои экстремистиву террористӣ нишон дод, ки ин, пеш аз ҳама, зиёдаравӣ, ҳисси бегонапарастии онҳо аст. Баъзе ҷавонон аз бетарафии ҷомеа истифода бурда, дар хориҷи кишвар таҳсил карда, узви ягон ҳизб ва ё салафӣ шуда баргашта, ба вайрон кардани мафкураи ҷавонон машғул мешаванд.

Инчунин ба андешаи мо, хуб мешавад, ки дар асоси барномаҳои махсус бо ҷавонон ва наврасон дар муасиссаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ, чорабиниҳо ва вохӯриҳо, маҳфилҳо, мизҳои мудаввар бо иштироки намояндагони мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатӣ, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва кормандони ҷомеаи шаҳрвандӣ гузаронида шаванд.

Дар ин робита, мувофиқи мақсад шуморида мешавад, ки амалҳо оид ба паст намудани зуҳуроти экстремистӣ дар муҳити ҷавонон ба самтҳои зерин равона карда шаванд:

– ба муносибгардонӣ ва беҳтар намудани муҳити иҷтимоии ҷавонон, дар он ташкил намудани фазои мусоид барои ҳамкориҳои созанда, тарғиби эҳсосоти мусбат аз иштирок дар амалишавии лоиҳаҳои иҷтимоӣ ва ҳавасманд гардонидани ҷавонон аз натиҷаи ба дастовардаи он, инчунин аз таҷрибаи ҳалли масоили насли ҷавон;

-таъсис додани марказҳои ёрии равонӣ ба ҷавононе, ки бо мушкилот рӯ ба рӯ мешаванд;

– баланд бардоштани нақши ҷавонон дар ҷомеаи шаҳрвандӣ;

– баланд бардоштани сифати таълиму тарбия дар оила, мактаб ва муассисаҳои олӣ;

Аз ҷониби сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон оид ба манзалат ва мақоми омӯзгор оид ба тарбияи насли наврас ва нақши муҳим бозидани ӯро чунин қайд кардааст: «Омӯзгор дар раванди таълиму тарбия ҳуқуқи хато карданро надорад, зеро тақдири насли ояндасоз ва пешбарандаи давлату ҷомеа дар дасти ӯст. Яъне омӯзгор дар раванди таълиму тарбия баробари падару модар ва шахсоне, ки онҳоро иваз мекунанд, нақши асосӣ дорад ва ҳамчун роҳнамои маънавӣ барои ба камол расидани насли шоистаи даврон масъул аст».

Имрӯз мо, аҳли ҷомеаро зарур аст, бори дигар ба кори таълиму тарбия, пурсамар гузаштани вақтибачагон, ҷалби онон ба маҳфилҳои ҳунаромӯзӣ ҷиддӣ назар кунем. Дар чунин вазъият ҳар як фарди соҳибмаърифат ва хосатан падару модарро масъулияти азим мебояд, зеро аҳамияти ҷиддӣ зоҳир намудан дар тарбияи насли наврас ва ҷавонон яке аз омилҳои мубориза бар зидди падидаи нанговари ҷомеаи имрӯза – терроризм ва ифротгароӣ маҳсуб меёбад.

Пешвои миллат зимни ироаи Паём зикр намуданд, ки «Мо бояд ватандӯсту ватанпараст бошем ва ҳаргиз фаромӯш насозем, ки эҳсоси гарми ватандӯсти ва ҳисси баланди миллӣ омили асоситарин ва роҳи муҳимтарини рушди давлат ва ҷомеа мебошад. Мо бояд тамоми донишу таҷриба, маҳорату малака ва саъю талоши худро минбаъд низ ба рушди давлати соҳибихтиёрамон ва Ватани аҷдодиамон равона кунем, кишвари маҳбубамонро пешрафта гардонем ва барои наслҳои оянда як мулки обод мерос гузорем».

Хулоса, ҷамъбасти суханҳои болоро дар бар гирифта ба чунин хулоса омадан мумкин, таълиму тарбия, протесси мураккаб ва тӯлонӣ буда, барои амалӣ гардонидани он якчанд омилњо ва воситањо истифода бурда мешаванд.

Тарбияи инсони комил дар педагогикаи муосири тоҷик бар асоси қадимтарин ақидаҳои педагогии ниёгони мо сурат мегирад ва яке аз бузургтарин сарчашмаҳои он китоби муқаддаси ориёи бостон «Авасто» мебошад. Китоби муқаддаси «Авасто» «пиндори нек, кирдори нек ва гуфтори нек»-ро тарғиб мекунад ва бо ҳамин ҳикмати бузурги худ дар сар то сари ҷаҳон шуҳрат дорад. Ҳар кадоми мо бояд ба тақдири Ватанамон бепарво набошем, бояд Ватанамонро бо қалбамон дӯст дорем, ҳама мақомот, сохторҳо, аҳли ҷомеа якҷоя амал намоем.

Зарур аст, ки тамоми мардуми озодихоҳи Тоҷикистони соҳибистиқлоли мо дар мубориза бар зидди чунин падидаҳои ифротӣ дастҷамъ бошанд. Самара ва натиҷаи ин кор боядчунин бошад: ташаккули шахсияти таҳаммулпазир, пурмасъул, бомуваффақият, ки ба пос доштани арзишҳои миллӣ, шаҳрвандӣ ва ватандӯстӣ нигаронида шудааст.

Мо, аҳли ҷомеа набояд ба он роҳ диҳем, ки мафкураи кӯдакон бо иттилооти нолозим пур карда шавад, балки омӯзгорон, волидон, сохторҳои маориф, фарҳанг тадбирҳои мушаххас андешем, чорабиниҳои ҷолиб доир кунем, ки бачагон ба он ҷалб гардида, дар майнаашон ақидаву афкори солим ҷо гардад.

Мавлюда Рӯзиева,

дотсенти кафедраи назария ва методикаи тарбияи томактабии

факултети психология ва таҳсилоти томактабии

Муассисаи давлатии таълимии «Донишгоҳи давлатии

Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»

Информация о материале

Опубликовано: 26 февраля 2026

Просмотров: 85

Экстремизм ва терроризм падидаҳои мураккаби иҷтимоӣ-психологӣ мебошанд, ки дар ҷомеаи муосир аҳамияти калидӣ пайдо кардаанд. Экстремизм (тундравӣ, аз андоза гузаштан) аксаран метавонад ба терроризм расонад. Истилоҳи «терроризм» аз калимаи лотинии terror маншаъ гирифта, маънояш «тарс ва ваҳм» мебошад. Террористон мекӯшанд мақсаду мароми худро бо роҳи зӯроварӣ, куштор ва ба вуҷуд овардани тарс амалӣ созанд, ки ин ҷомеаро ба ҳолати ноумедӣ ва фишори психологӣ мебарад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ дар Иҷлосияи сеюми фавқулодаи Созмони Конфронси исломӣ (шаҳри Макка, 7-уми декабри соли 2005) таъкид намуда буданд: «Террорист дар асли худ миллат, мазҳаб ва Ватан надорад ва душмани Худову бандагони ӯст… Ин гуна неруҳо аз номи ислом амал намуда, номи неки онро доғдор мекунанд ва манфиатҳои душманону бадхоҳони фарҳанги болои исломиро пиёда месозанд». Ин иқтибос равшании воқеии таъсири экстремизм ва терроризмро нишон медиҳад ва аҳамияти таҳлили психологии онҳо барои таъмини сулҳу амниятро таъкид мекунад.

1. Экстремизм ҳамчун падидаи иҷтимоӣ-психологӣ

Экстремизм ҳамчун шакли ифротии муносибати шахс ба воқеияти иҷтимоӣ, бо хусусиятҳои қутбишавӣ ва маҳдудшавии таҳаммул тавсиф мешавад. Психологҳо қайд мекунанд, ки шахсони осебпазир дар муҳити номуайяни иҷтимоӣ ва стрессҳои психологии доимӣ ба ғояҳои тундрав майл пайдо мекунанд.

Аз нуқтаи назари психология, экстремизм бо ҷузъҳои зер алоқаманд аст:

• Дарки қутбии воқеият: шахс воқеиятро ба шакли дугона — хуб ва бад — мефаҳмад, ки имконияти таҳлили мураккабӣ ва контекстиро маҳдуд месозад;

• Коҳиши тафаккури интиқодӣ: қобилияти баҳогузории мустақил ва таҳлили мантиқӣ заиф мешавад;

• Таҳаммулнопазирӣ ва ҳисси ноадолатӣ: ҳисси ноадолатӣ ва хашм шахсро барои қабули ғояҳои тундрав омода месозад;

• Ниёз ба худтасдиқкунӣ ва ҳувият: ҷустуҷӯи маъно ва ҳувияти шахсӣ дар гурӯҳҳои тундрав қонеъ мегардад.

2. Давраи ҷавонӣ ва осебпазирӣ

Мавриди омӯзиш қарор гирифтани давраи ҷавонӣ нишон медиҳад, ки марҳилаи ташаккули ҳувият марҳилаи ҳассос барои таъсири экстремистӣ мебошад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки шахсоне, ки дар муҳити номуайяни иҷтимоӣ ё бо ҳиссиёти норозигӣ аз муҳити атроф рӯ ба рӯ мешаванд, осебпазирии баландтар доранд. Идеологияҳои тундрав эҳтиёҷоти психологии онҳоро муваққатан қонеъ мекунанд, ки метавонад ба тағйири ҷаҳонбинӣ ва қабули рафтори зӯроварона оварда расонад.

3. Нақши ҳиссиёт

Тадқиқот ва таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки ҳиссиётҳо, аз қабили хашм, тарсу ваҳм, ноумедӣ ва ҳисси беадолатӣ, механизми асосии ҷалбшавии шахс ба экстремизм мебошанд. Дар ҳолатҳои стрессӣ ва таъсири таблиғоти тундрав қобилияти таҳлили мантиқӣ заиф мешавад ва шахс воқеиятро ба шакли содда қабул мекунад.

4. Психологияи гурӯҳ ва таъсири иҷтимоӣ

Шомилшавӣ ба гурӯҳҳои экстремистӣ бо механизмҳои равонии иҷтимоӣ алоқаманд аст. Ҳамчун омилҳои асосӣ метавон қайд кард:

• ҳамгуншавии фикр;

• афзоиши ҳиссиёти тааллуқ ба гурӯҳ;

• коҳиши назорат ва масъулияти инфиродӣ.

Ин равандҳо ба устувории ҷаҳонбинии тундрав мусоидат намуда, қобилияти шахсро барои муқовимат ба идеяҳои радикалӣ заиф мекунад.

5. Тафаккури интиқодӣ ҳамчун механизми муҳофизат

Рушди тафаккури интиқодӣ ҳамчун воситаи муқовимат ба радикализатсия муҳим мебошад. Муҳити таълимӣ ва иҷтимоӣ метавонад қобилияти шахсро дар баҳогузорӣ ва таҳлили мустақили иттилоот қавӣ гардонад, ки ба коҳиши таъсири манипулятивии экстремизм мусоидат мекунад.

6. Самтҳои пешгирии иҷтимоӣ-психологӣ

Пешгирии экстремизм ва терроризм дар заминаи психологияи иҷтимоӣ ва тарбиявӣ амалӣ мешавад. Самтҳои калидӣ:

• рушди худшиносӣ ва ҳувият;

• идоракунии стресс;

• тарбияи фарҳанги таҳаммулпазирӣ;

• дастгирии иҷтимоӣ ва психологӣ.

Ҳамин тавр, экстремизм ва терроризм падидаҳои мураккаби иҷтимоӣ-психологӣ буда, решаҳои онҳо дар заминаи омилҳои инфиродӣ, гурӯҳӣ ва иҷтимоӣ ташаккул меёбанд. Омилҳои психологии шахс, аз қабили эҳтиёҷ ба ҳувият, ҳисси беадолатӣ, тарсу ваҳм ва ниёз ба худтасдиқкунӣ, дар марҳилаҳои ҳассос, бахусус давраи ҷавонӣ, осебпазириро ба ғояҳои тундрав зиёд мекунанд. Ғайр аз ин, таъсири гурӯҳ, ҳамчун механизми иҷтимоӣ, метавонад қутбишавии фикрро ба вуҷуд оварад, ки қобилияти мустақилона баҳогузорӣ ва тафаккури интиқодиро заиф мегардонад.

Тадқиқот ва таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки ҳиссиёти пуршиддат, аз қабили хашм, ноумедӣ ва тарс, ҳамчун омилҳои асосӣ шахсро ба қабули ғояҳои тундрав ва амалҳои экстремистӣ водор менамояд. Дар ҳамин замина, рушди тафаккури интиқодӣ ва муҳити таълимиву иҷтимоӣ воситаи муассири муқовимат бо ин зуҳурот мебошад.

Ҳамзамон, пешгирии иҷтимоӣ-психологии экстремизм ва терроризм бояд ба ҳамгироӣ ва амалишавии тадбирҳои тарбиявӣ, фарҳангсозӣ ва дастгирии иҷтимоӣ асос ёбад. Рушди худшиносӣ, тарбияи фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва дастгирии гурӯҳӣ имконият медиҳанд, ки шахсони осебпазир ба гурӯҳҳои тундрав ҷалб нашаванд ва устувории психологӣ ва иҷтимоии онҳо таъмин гардад.

Бо назардошти ҳамаи ин омилҳо, таҳлили ҷанбаҳои психологии экстремизм ва терроризм на танҳо барои фаҳмидани механизмҳои ҷалб ва таъсири онҳо муҳим аст, балки ба таҳия ва амалӣ намудани стратегияҳои муассири пешгирӣ ва муқовимат низ заминаи илмӣ фароҳам меорад. Ин равиш метавонад ҷомеаро дар баробари хатарҳои радикализатсия устувор ва боаҳамият нигоҳ дорад.

М.Раҳимова,

омӯзгори калони кафедраи

психологияи иҷтимоӣ ва касбии ДДХ

Информация о материале

Опубликовано: 26 февраля 2026

Просмотров: 85

Яке аз ҳадафҳои асосии қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” ва ворид гардидани тайғиру иловаҳо ба низоми муайяну меъёрнок, танзимшаванда ва идорашаванда даровардани анъанаҳо ва ҷашну маросимҳои миллӣ ва динӣ, инчунин бартараф кардани урфу одатҳои куҳнашуда, зарарнок ва хурофоти сершуморе мебошад, ки онҳо дар давраҳои гуногуни таърихӣ ба таркиби фарҳанги миллӣ, суннат ва дину мазҳаби мардуми тоҷик ворид шудаанд.

Хурофот дар аксарияти мавридҳо мардумро ба худ гирифтор сохта, барои ба таври пайваста баланду беҳтар шудани сатҳи зиндагии онҳо монеъ мешавад. Аз нуктаи назари таълимоти динӣ хурофот чизест, ки аз доираи дин ва аҳкоми он берун аст. Аз нигоҳи илмӣ бошад, хурофот гуфта чизеро меноманд, ки илман исбот нашудааст ва бештар бофтаву сохта аст. Хурофот дар фарҳангномаҳо маҷмуи асотиру қиссаҳо, ривоят, ақидаву тасаввурот ва расму анъанаҳои ботилу беасосеро ифода мекунад, ки ба ақл, донишу маърифат, мантиқ ва воқеият созгор нестанд. Аз ин лиҳоз, хурофотпарастӣ аз пайравии ақидаҳои ботил ва беасос иборат аст ва ақоиду боварҳое, ки онҳоро шахси хурофотӣ пайравӣ мекунад, ба дараҷаи фарҳанг ва фаҳмишу дониши он ҷомеа, ки ин шахс фарди он мебошад, ҳеҷ қаробату иртиботе надоранд.

Дар сарчашмаҳои таърихӣ ва адабӣ оид ба решаҳои таърихии пайдоиши мафҳуми “хурофот” маълумотҳои зиёд мавҷуд аст. Масалан, Имом Аҳмад ибни Ҳанбал дар асараш “Муснад” чунин маълумотро овардааст, ки Бани Узро ном қабилаи араб буда, онҳо дар давраи ҷоҳилият Офтобро парастиш менамуданд. Рӯзе Хурофа ном шахсро аз қавми мазкур буд, ҷинҳо ба манзили худ гирифта мебаранд ва пас аз чанд муддат ба манзилаш баргашта меоранд. Хурофа (Хурофот) дидаву мушоҳидаҳои хешро доир ба ҳаёти ҷинҳо дар байни мардум нақл мекард. Аммо мардум ба гуфтаҳову бофтаҳои ӯ бовар намекарданд. Бинобар ҳамин мардум ягон сухани берун аз шуури инсонро шунаванд мегуфтанд, ки “Ин ба суханҳои Хурофа монанд будааст”.Минбаъд мардум гуфтаҳое, ки аз доираи дин ва аҳкоми он берун, ботилу беасосро “Хурофот” ном мебурданд.

Хурофот асосан аз нодонӣ маҳдуд будани донишу маърифат ва ҷоҳилии одамоне сар мезанад, ки онҳо ба сухани ҳар гуна авомфиребон, монанди ҷодугарон, фолбинон тилисмшиканон, ки гӯё онҳо илми ғайбро медонанд, бовар мекунанд. Инчунин, хурофот аз шавқу ҳаваси зиёд, хаёлпарастӣ ва боварӣ ба чизҳое, ки дарки онҳо аз доираи қудрати шуури инсон берун мебошад, низ пайдо мешавад. Хурофот ин боварӣ ба чизи беасос ё ғайриилмӣ дар мавриди ашё ва нақши падидаҳо дар ҷаҳон аст, ки ин боварӣ дар асоси тақлид шакл гирифта ё одатан бо манфиатҳо пайваста аст. Бинобар ин хурофот бо муъҷиза ва тилисм ҳамроҳ аст. Аз ин ҷо, хурофот боварӣ ба қувваи фавқулоддаи сеҳромозест, ки аз олами тахайюлӣ сарчашма гирифта, бо фарҳанг омехта гардидааст ва тавассути аъзои ҷомеа ҳамчун як амри табиӣ пазируфта шудааст. Аксари кулли муҳаққиқон хурофотро муродифи ақидаи ботил ва дурӯғу ғайримантиқӣ мешуморанд.

Муттаасифона, ки ин гуна падидаҳои номатлуб, бидъату хурофот дар замони муосир низ дар зиндагӣ ва муносибатҳои байни мардум ҳоло ҳам ҷой дорад. Дар солҳои Истиқлол Ҳукумати кишвар хосатан Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар саромади тадбирҳои миллатсозу ваҳдатофарин қарор гирифта, пайваста кӯшиш ба харҷ медиҳанд, ки миллати дорои таърихи пурғановати тоҷик гузаштаи пурифтихори хешро донад. Ин миллат дар бунёди зиндагии шоиставу озода, эъмори ҷомеаи пешрафта ва орӣ аз хурофоту таассубот, аз пайкору осори бузургони хеш фаровон истифода намояд.Бо ташаббуси бевоситаи Пешвои миллат Соли бузургдошти Имоми Аъзам эълон доштани соли 2009 дар таҳкими худшиносии миллӣ, пойдории ваҳдату ягонагӣ дар ҷомеа, рафти амиқи маърифати динӣ, густариши таҳаммулпазирӣ ва муколамаи мазҳабҳову фарҳангҳо арзиш ва аҳаммияти бузургеро молик аст ва яке аз ҳадафҳои “Қуръон”-ро ба тоҷикӣ гардонидануба теъдоди зиёд нашр намудан ва дар байни мардум паҳн намудани ин китоби муқаддас бо иқдоми Сарвари кишварамон ин аст, ки мардум худашон хондаву чӣ будани дини Исломро дарк кунанд ва ба таассубу хурофот гирифтор нашаванд. Инчунин, бо мақсади истифодаи самаранок ва оммафаҳм гардонидани мазмун ва моҳияти аслии меъёрҳои ислом, поксозии онҳо аз таассубу хурофот Қонун «Дар бораи танзими ҷашну маросим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид, ки ба василаи он анъанаҳои миллии таърихӣ, ҳамчунин маросимҳои динӣ таҳти танзим қарор гирифта шуданд.

Ифротгароӣ зуҳуроти аз ҷониби ашхоси ҳуқуқӣ ва воқеӣ дар шакли амалҳои, воқеан, чапгаро инъикосёфтае мебошад, ки ба бенизомӣ, тағйири сохти конститутсионӣ дар мамлакат, ғасби ҳокимият ва аз они худ кардани ваколатҳои он, барангехтани низоми нажодӣ, миллӣ, иҷтимоӣ ва динӣ даъват мекунад. Дар ҷомеаи кунунӣ бархе аз ҷавонону наврасон бинобар сабаби каммасъулиятиву оворагардӣ ва надоштани маълумоти пурра аз таъсири оқибатҳои ноустувори шабакаҳои иҷтимоӣ побанди раванди зуҳуроти гуногуни номатлуби ҷомеа мегарданд. Омили дигаре, ки боиси нигаронӣ гардидааст ин дур мондани як қисми ҷавонон аз таҳсил ва надоштани касби муайян мебошад. Маҳз ҳамин гуна ҷавонон аз ҳама пештару бештар бо роҳи осон бо доми афроди тундрави беватан ва ифротгаро гирифтор мешаванд.

Созмону гурӯҳҳои тафриқангез низ бештар бо истифода аз ин омил дар байни ҷавонони миллати миқдоран кам, вале таърихан бойи тоҷик ихтилофҳои мазҳабӣ паҳн намуда, ба ин васила низоъу нофаҳмиҳоро ба вуҷуд меоранд. Ин тоифа, ки асосан ташкилотчӣ ва саркардаҳои гурӯҳҳои ифротгаро мебошанд, аз бетаҷрибагии ҷавонони мо истифода буда, онҳоро шомили ҳар гуна гурӯҳҳои экстремистию террористӣ мегардонанд.

Масалан, онҳо бо ҳар гуна ваъдаҳои бардурӯғ ва беасос «Ба даст овардани савоби бисёр», «Шаҳиди мутлақ гаштан» ва «Дар биҳишт ҷойи аз ҳама волотаринро соҳиб шудан», ҷавононро ба ҳар гуна роҳҳои барғалат мебаранд. Онҳоро аз меҳру муҳаббат нисбат ба падару модар ва ватани худ дур карда, вазъи ҷомеаро ноором мегардонанд.

Дар ин маврид Асадии Тӯсӣ чунин фармудааст:

Ҷавонро раҳу раъй гардон бувад,

Дилаш бурдан аз роҳ осон бувад.

Хуб медонем, ки қишри зиёди ҷомеаи моро ҷавонон ташкил медиҳад. Таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки аксари падидаҳои номатлуб ва таҳиягарони онҳо кӯшиш мекунанд, ки ба мафкураи ин қишри ҷомеа таъсир расонида, қувваи бузурги онҳоро барои ҳадафҳои ғаразноки хеш истифода намоянд.

Албатта, ин падидаҳои номатлуб ва таъсири манфӣ расонидан ба мафкураи ҷавонон ба ҷомеаи мо, бахусус давлатдории миллии мо хатари ҷиддӣ дорад.

Дар чунин мавридҳо барои вазъро воқеъбинона таҳлил намудан, ба он дуруст баҳо додан, бадро аз нек, сиёҳро аз сафед ва каҷро аз рост ҷудо карда тавонистан, албатта, дониши кофӣ доштан лозим меояд, ки нокифоя будани ин омилҳоро дар байни бархе аз ҷавонони мо ҳар лаҳза эҳсос кардан мумкин аст.

Аз ин рӯ, насли калонсол – падару модарон, мо омӯзгорон, ходимони дин, кормандони ҳифзи ҳуқуқ, васоити ахбори омма ва дигар табақаҳои аҳолии мамлакатро зарур аст, ки бо ҷавонон ва наврасон ҳамаҷониба ҳамкорӣ намуда, суҳбату вохӯриҳои судманд ва дигар чорабиниҳои фарҳангиву сиёсӣ ташкил намоянд. Ба ҷавонон фаҳмонанд, ки барои ба чунин вазъи ногувор дучор нашудан, бояд онҳо аз илмҳои замони муосир бархӯрдор бошанд. Ба ҷойи беҳудагардӣ китоб мутолиа намоянд, ба волидайни худ ёрӣ расонанд ва ё ба ягон машғулияти манфиатнок вақти худро сарф намоянд. Таъкиди ибрознамудаи Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми соли 2018 айни муддао ва саривақтӣ мебошад: «бори дигар ба падару модарони азиз муроҷиат карда, аз онҳо хоҳиш менамоям, ки ба таълиму тарбияи фарзандон аҳаммияти аввалиндараҷа диҳанд». Оре, ҳақ ба ҷониби Пешвои миллат аст.

Дар сурати шомил шудани ҷавонон ба ин гурӯҳҳо то абад худ ва дили волидайнашонро доғдор хоҳанд намуд. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки маҳз ҷавононе, ки на саводи диниашон мукаммал асту на дунявиашон доимо гирифтори марги ноҳақ мегарданд. Онҳо бо каме ваъдаҳои бепоя ба ҷангҳои худкуш мераванд ва ҷони худро ба хатар мегузоранд. Ҳатто тасаввур ҳам карда наметавонанд, ки ҳудкушӣ кардан ё хиёнат ба Модар – Ватан дар дини мубини ислом гуноҳи азимест, ки нобахшиданист.

Мусаллам аст, ки ҷараёни ҷаҳонишавӣ баробари омилҳои мусбӣ хавфи печидагиҳои зиёди манфиро низ дар пай дорад. Раванди оқибатҳои фалокатбари он давоми солҳои охир ба пешрафти ҷомеаи солими ин ё он халқу миллат хатари зиёд овард. Маълум аст, ки таъсири манфии ҷаҳонишавӣ, пеш аз ҳама ба ҷавонон расидагии бештар дорад, зеро барои насли ҷавоне, ки кулбори таҷрибаи рӯзгорашон кам ва заиф аст, ҳама гуна падидаи нав бидуни андешаи мантиқӣ таъсири бештар мерасонад. Воқеан ҳам, фардои дурахшони давлатдории миллӣ аз пешрафти бемайлони ояндаи ҷавонон вобастагии мустақим дорад. Бо дарки чунин марҳилаҳои ҳассоси таърихӣ ва бо ҷонибдорӣ аз таъмини сулҳу суботи ҷомеа ҳамчун кишвари ҷанги даҳшатноки шаҳрвандиро паси сар намуда, мо бояд ба ҷавонони имрӯзаи миллати хеш фаҳмонем, ки ҳамеша пуштибони ҳалли мусолиматомези ҳамагуна мухолифату низоъҳо буда, иртиҷоъпарастӣ ва ифротгароиро қатъиян маҳкум намуда, бар зидди ҳама гуна аъмол ва зуҳуроти номатлуб муборизаи беамон баранд.

Ҳукумати кишвар ба ҷавонон ҳамчун неруи ояндаи тавоно, созанда ва ташаббускори давлати соҳибистиқлол эътимод дошта, ба хотири аз байн бурдани мушкилоти онҳо пайваста чораҳои мушаххас меандешад. Зеро ҷавонон ва сафарбар намудани қувваи бузурги онҳо ба корҳои созандагию бунёдкорӣ яке аз самтҳое ба ҳисоб меравад, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иқдому пешниҳодҳои ин табақаи фаъолу созандаро пайваста дастгирӣ намуда, ба онҳо таваҷҷуҳи хоса зоҳир менамоянд.

Табиист, ки асри XXI давраи тараққиёти босуръати тафаккури илмиву техникӣ ва бозёфтҳои тозаи зеҳнии инсонӣ мебошад, зеро ҷомеаи имрӯза ба неруи офарандаву созандаи ҷавонони эҷодкор, ҷӯянда ва навовар бештар ниёз дорад. Маҳз ҷавонони соҳибмаърифату боистеъдод метавонанд хазинаи илму фарҳанги миллати хешро ғанӣ гардонида, дар занҷири маърифати наслҳо хизмат намоянд. Таҷрибаи таърихӣ собит сохтааст, ки инсони босаводу донишманд барои ҳар як давлату миллат сарвати бебаҳо ва неруву захираи тавонои зеҳнӣ ба шумор меравад.

Азизова Маҳина,

муаллими кафедраи фонетика ва лексикологияи забони

англисии факултети забонҳои хориҷии Муассисаи давлатии таълимии

«Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров»